آلبوم شهری اصفهان ، تندیس های شهری ، شماره 2
۱۳۹۰ شهریور ۳, پنجشنبه
۱۳۹۰ مرداد ۲۷, پنجشنبه
گذر تهران 2 : گفتگو با خانم حشمت فیروزفر
گذر تهران (2): گفتگو با خانم حشمت فیروزفر (خانه دار)
زهره روحی: خانم حشمت فیروزفر عزیز تشکر از اینکه دعوت به مصاحبه را پذیرفتید. لطفا خودتان را معرفی بفرمائید.
خانم حشمت فیروزفر: متولد 1325 زادة شهر تهران ، خیابان عین الدوله ،کوچه روحی هستم که تا سن 8 و 9 سالگی در آنجا زندگی میکردیم و الان اسمش شده خیابان ایران. آنقدر یادم است که من و برادر کوچکم در این محله به دنیا آمدیم . و بقیه خواهر و برادرانم زاده سه راه امین حضور هستند. هنوز هم با بعضی از دوستانمان که در همان محله زندگی میکردند ارتباط داریم . البته یکی شان به رحمت خدا رفته . و هر وقت همدیگر را میبینیم از خاطراتمان تعریف میکنیم. یادم است در خانهای که زندگی میکردیم، حیاط خیلی قشنگی داشت که وسطش هم حوض آبی داشت و ما تابستانها ظهرها میرفتیم در آن آبتنی و بازی میکردیم. خانه شخصی بود که فقط برادر بزرگمان که ازدواج کرده بود با ما در آن زندگی میکرد.که چندین و چند سال تا وقتی هم که بچه دار شده بودند با ما زندگی کردند و خواهر بزرگمان هم که شوهر کرده بود، رفته بود.
بعد که پدرم فوت کرد ،دیگر از آن محل و آن خانه جا به جا شدیم . خانه را فروختند و برادرم هم از ما جدا شد. تا بعد بقیه برادرانم یکی یکی زن گرفتند و رفتند و خواهر بزرگترم هم شوهر کرد و رفت . و از آن خانواده فقط من و برادر کوچکم و مادرم ماندیم. 7 ، 8 سالم بود که پدرم فوت کرد. فکر کنم کلاس اول بودم. آن موقع برادر کوچکم هنوز مدرسه نمیرفت و من تازه مدرسه را شروع کرده بودم.
روحی: شما چند کلاس درس خواندید؟
خانم حشمت فیروزفر: من 5 کلاس درس خواندم . برای کلاس ششم اسم نویسی هم کردم اما شوهرم دادند. آنوقتها نمیگذاشتند که دخترها زیاد درس بخوانند. تازه وارد 15 سالگی شده بودم که شوهرم دادند.
روحی: همسرتان چند سالش بود؟
خانم ح فیروزفر: شوهرم 18 سالش بود.
روحی: چه طوری با هم آشنا شده بودید؟
خانم ح فیروزفر: به توسط دخترعمه زن برادرم که با خواهر شوهرم در یک خانه زندگی میکردند وصلت ما صورت گرفت. من را دیدند و آمدند خواستگاریام . آنزمان عقلم نمیرسید که اینها آمدهاند خواستگاری... روز خواستگاری، مادرم و زن برادرم به من میگفتند برو داماد رو ببین، نگاهش کن . اما من نگاهش نکردم . زمانی به صورت شوهرم نگاه کردم که سر عقد توی آئینه دیدیدمش. آن روز خواستگاری یادم است که با مادرش اینها که آمده بودند، من چادر نماز سرم بود و آمدم که از توی اتاقی که اینها نشسته بودند به اتاق دیگر بروم، مادرم گفته بود که نگاهش کنم ولی اینکار را نکردم. آنروزها رسم نبود که دختر و پسر بشینند و حرف بزنند.
روحی: آن زمان ساکن کدام محله بودید؟ آیا با شوهرتان در یک محل زندگی میکردید؟
خانم ح فیروزفر: آنموقع ما آمده بودیم با برادرم در قاسم آبادِ تهران نو زندگی میکردیم . و خانواده شوهرم ساکن میدان شاه بودند. و بعد از ازدواج مرا از قاسم آباد بردند بازارچه نایب السلطنه. و همانجا هم خدا اولین فرزندم (دخترم) را به من داد. که در بیمارستان خیابان کاخ (نامش را الان به یاد ندارم) زایمان کردم . زندگیام با شوهرم 3 سال بیشتر دوام نداشت. بچهام کوچک بود که از همسرم طلاق گرفتم.
روحی: بعد از طلاق کجا و چطور زندگی کردید؟
خانم ح فیروزفر: من آنموقع با دخترم که یک سال و نیم ، دوسال بیشتر نداشت، آمدم منزل برادرم. بعد از مدتی هم پسرداییام (که از اول مرا میخواست) آمد خواستگاری ام و من دوباره ازدواج کردم و چند سال هم در همان محله قاسم آباد تهران نو زندگی کردیم. در آنجا هم خدا فرزند دومم (پسر بزرگم) را به من داد. بعد هم چند سال رفتیم پل سفید (یکی از شهرهای شمال کشور، بالای فیروز کوه) زندگی کردیم. و فرزند سومم (پسر کوچکم) هم در آنجا به دنیا آمد. کار شوهرم در آنجا در اداره جنگل بانی بود که بعد از مدتی دوباره برگشتیم به تهران....تا اینکه شوهرم در اثر حادثهای فوت کرد ، اوائل برادرم به من و فرزندانم رسیدگی کرد . ولی بعد دیگر خودم روی پای خودم ایستادم و با سه فرزندم مستقل زندگی کردیم . در آنموقع من شروع کردم به کار کردن . در یک مهد کودک که دختر یکی از برادرانم برایم پیدا کرده بودم مشغول به کار شدم. و زندگی خودم و فرزندانم را اداره کردم. تا اینکه بچهها بزرگ شدند و دخترم را شوهر دادم ، پسرم بزرگ شد ، همه میگفتند شوهر کنم . خواستگارهای خیلی خوبی برایم پیدا شد . آن موقع من 42 سالم بود. اما به خاطر بچههایم دیگر ازدواج نکردم. دلم نمیآمد که بچههایم را ول کنم. وقتی دخترم شوهر کرد، دامادم ما را زیر بال و پر خودش گرفت و آن موقع پسرهایم کوچک بودند. دامادم هیچ چیزی در زندگی برای ما کم نگذاشت. خواستگار خیلی خوبی هم برایم پیدا شد که خیلی هم ثروتمند بود و هم دخترم و هم خواهرم میگفتند که آدم خوبی است و خوب است که با او ازدواج کنم . او حتا میگفت خانه به نامت میکنم و دو پسرم را به خارج میفرستد. شب که میخواستیم بخوابیم به پسر بزرگم که آنزمان هنوز سنی نداشت، 14، 15 سالش بود مطلب را گفتم. وقتی حرفهامو شنید، شروع کرد به گریه کردن و گفت اگر بخواهی شوهر کنی من خودم را میکشم. پسر کوچکترم هم که خیلی شوخ بود ، با همان حال شوخ خودش به من فهماند که از حرفم خوشش نیامده. من هم وقتی دیدم بچههایم راضی نیستند، بغلشان کردم و گفتم خاطرتان جمع، من هیچوقت شوهر نمیکنم.
بلاخره دیگر خدا را شکر تا الان زندگیمان را کردهایم. و الان بعضی وقتها که با پسر بزرگترم که خودش الان صاحب دو فرزند است، میشینیم به صحبت کردن، میگوید مامان من خیلی اشتباه کردم . آن موقع عقلم نمیرسید. اما حالا که خودم خانواده تشکیل دادهام، به خودم میگویم چرا نگذاشتم مادرم برود پی زندگیاش. دیگر روزگار گذشت و دخترم که صاحب فرزند شد، به بچههای او انس گرفتم و فرزندان او به من انس گرفتند. دیگر هیچ جور ما نمیتوانستیم از هم جدا بشویم. اگر حتا به شوخی میگفتم که میخواهم بروم، نوهی بزرگم که آن موقع دو سه سالش بود میدوید میرفت رختهاشو جمع میکرد میآورد میگفت باید با هم برویم.
بعد هم که خدا (نوه سوم دختریام را به ما داده بود) ما شهید عراقی زندگی میکردیم، صاحبخانه ام روزی دامادم را صدا زده بود و گفته بود که اگر اجازه بدهید ، یک خواستگاری پیدا شده که بازاری است و میخواهد برای مادر خانمتان بیآید. حالا دیگر آن موقع 50 سالم شده بود، خلاصه دامادم گفته بود ، حرفی ندارم اگر خواستگار می خواهد بیآید مسئلهای نیست . اما مادر خانم من تنها نیستند. من هستم، خانمم هست، سه تا بچههای من هستند ، دوتا پسرهای خودش هستند ، حالا اگر این آقا قبول میکند ، بفرمایند تشریف بیاورند . یعنی ما از هم دیگر نمیتوانیم جدا شویم. ما اگر این خانم نباشد، زندگی نمیتوانیم بکنیم. و الان هم ناراضی نیستم. بلاخره زندگیها گذشت و همینی که تن بچههایم سالم است برای من خوب است.
البته دلم میخواست از خودم خانه و حقوقی داشتم. مثل خیلی از خانمها که از خودشان خانه دارند و حقوقی . آن موقع بچههایم میآمدند پیشم میماندند ، عروسهایم میآمدند پیشم میماندند اینجوری خیلی بهتر بودم اما خب خدا نخواست . الان هم اصلا ناراضی نیستم. ممکن بود اینقدر خدا به من دارایی و این چیزها بدهد که از همه چیز بینیاز کند ، اما بچههایم آدم خلاف از آب درمیآمدند . یک وقت اگر میرفتم شوهر میکردم و سرم به زندگی خودم گرم میشد و خدای نکرده دو تا پسرهایم خلاف میشدند، چه!!!. من آنموقع دارایی را میخواستم چه کنم . همینکه الانه بچههای خوبی دارم، دخترم زندگی خوبی دارد و دو تا پسرهایم زندگی سالمی دارند، داماد و عروسهای خوبی دارم و نوههای سالم و تندرستی دارم ، خدا را هزار بار شکر میکنم. بچههایم نه اهل مشروباند، نه اهل سیگار و قمار و این حرفها....
بچه های من پا به پای من سختی کشیدند. نه اینکه همه سختیها را در زندگی من کشیده باشم. اما بچههایی نبودند که خدای نکرده قدرنشناس باشند و یا خلاف باشند. چه دخترم و چه پسرهایم همیشه قدر من را دانستهاند . الان چندین سال است دارم با دامادم زندگی میکنم اما یک بار نشده به من بیاحترامی کند. یک حرف زشت از دهانش نشنیدهام. یا پسرهایم همینطور . هیچوقت ناراحتی در زندگیشان ندیدهام . خدا را شکر هیچوقت نشده که همسرانشان بیاحترامی به من کرده باشند یا کوچکترین گلهای از شوهرانشان به من بکنند. عروس کوچکم که اسمش (...) است، روزی سه دفعه بهم زنگ میزند و کلمه آخرش این است که «مامان ، خیلی خیلی خیلی خیلی دوستت دارم» . خدا را شکر همین برای من بس است.
حالا اگر شوهر کرده بودم اما بچههایم اینطور در زندگیشان راضی نبودند، خب من چطور میتوانستم خوشبخت باشم. یا خدای نکرده اگر داماد و عروسهایم از من ناراضی بودند، آنوقت چه!؟ پس همینکه خانوادهام مشکلی ندارند و با هم به خوبی زندگی میکنیم برای من از هر چیزی مهمتر است. رابطهمان آنقدر خوب است که مرا به مادر زنی یا مادر شوهری اصلا قبول ندارند. هیچوقت در زندگی شان دخالت نکردهام. مخصوصا در مورد عروسهایم حتا اگر حق با بچههایم باشد، همیشه طرف عروسهایم را گرفتهام. هیچوقت نگذاشته ام فکر کنند که برایشان مادر شوهری میکنم. منم خودم یک زن هستم. بچة من هم یک دختر است. اگر بخواهم پشتیبانی پسرهای خودم را بکنم و دختر مردم را ناراحت بکنم، زندگی بچة خودم خراب میشود. پس من باید از «دختر مردم» طرفداری کنم. که بگوید مادرشوهر ما هیچوقت نشده که پشتیبانی بچة خودش را بکند. اگر هم حق با بچهاش بوده، همیشه طرفداری ما را کرده است. بچههایم هم خوبند. خدا را شکر . بالاخره زندگی ما هم سختی داشته مثل خیلی از زندگیهای دیگر که گذشته است.
حالا برایت بگم که من هیچوقت فال نمیگیرم. مثلا وقتی فالگیری یک جایی باشد ، همه میروند بهش میگویند که فالشان را بگیرد. اما من هیچوقت اینکار را نمی کنم. یک وقتی شمال بودیم فالگیری دیدم ، گفت بیا تا فالت را بگیرم ، گفتم وقتی خودم میدانم که زندگیام چی بوده ، چی شده و بعد از این هم چی میخواهد بشود که احتیاج به فال ندارم. گفت پس صورتت را نگاه کنم، یک چیزی بهت بگم. گفت شما زندگی ای گذرانده ای که وقتی به گذشتهات برمیگردی نگاه میکنی، فکر میکنی انگار از روی مویی رد شدی . اما این مو پاره نشده. با خودت تعجب میکنی . به خودت میگی که با این همه سختی چطور این مو پاره نشده اما این همه کار خدا بوده که صبر و تحمل و گذشت پیدا کردهام.
الان هم دیگر 64 سالم است و همینکه بچههایم سرو سامان گرفتهاند برایم کافی است. الحمدالله فکرشان را نمیکنم و خدا را شکر همگیشان با خانوادههایشان خوب و خوشاند، برای من خوب است توقع دیگری ندارم . آدم خوب نیست در زندگیاش توقع زیادی داشته باشد. شکرانه خدا را به جا میآورم که تا الان هم دارم روی پای خودم راه میروم. از خدا هم خواستهام که تا وقتی زندهام روی پای خودم باشم و عقلم سرجایش باشد.
روحی: زمان جوانی تان چه آرزوهایی داشتهاید، یادتان میآید؟
خانم حشمت فیروزفر : همه آرزو دارند و من هم آرزوهایی داشتهام. بله من هم یک وقتهایی فکر میکنم که ای کاش آن موقع پدر و مادری داشتم که مرا زود شوهر نمیدادند و اجازه میدادند که درس بخوانم. من خودم دختر داشتم اما گذاشتم درسش را ادامه بدهد . خانه شوهرش که بود ، بهش گفتم باید درسات را ادامه بدهی ، باید گواهی رانندگی بگیری. حالا خودش علاقه به درس نداشت. زن باید بتواند در زندگی به آرزوهایش برسد. الان هم دخترم ، برای دخترش همینطور مادری میکند و کمک میکند که به آرزوهایش برسد . من دوست داشتم که سواد دار بودم. حداقلش این بود که شبهایی که خوابم نمیبرد، مینشستم برای خودم کتاب میخواندم . اما اینقدر همیشه زندگی ام شلوغ بود و سرم به بچهداری و گرفتاری گرم بود که با اینکه آن زمان هم کلاس برای بیسوادان بود اما فرصت رفتنش را نداشتم. تا کلاس پنجم خوانده بودم، اما دیگر فرصت نداشتم که ادامه تحصیل بدهم. چون باید کار میکردم. هر زنی دوست دارد آرزویی داشته باشد . ولی خب الان دیگر آرزویی جز سلامتی بچههایم ندارم. مکهام را رفتهام ، سوریهام را رفتهام . یک کربلا نرفتهام که انشاءالله تا عمرم به دنیا باشد یک روزی به آنجا هم بروم.
دخترم و این نوههایم هر جا بخواهند بروند ، هیچوقت بدون من نمیروند. همیشه مرا هم با خودشان میبرند. البته دلم میخواست یک خانه از خودم داشتم و یک حقوقی برای خودم داشتم که دیگر قسمت نبود...
وقتی رفته بودم سرکار که دختر برادرم گوشش صدا کند ، او آن کار را برای من درست کرده بود که مهد کودک خصوصی بود و خانمهایی که میرفتند سرکار بچههایشان را در آنجا میگذاشتند. همه جوره این دختر برادرم خدا الهی عمرش بدهد الان در آمریکا زندگی میکند، به من میرسید. وقتی این داماد در زندگیمان پیدا شد، دیگر نگذاشت که من سختی بکشم و کار کنم . و حتا دیگر نرفتم که حقوقم را بگیرم . یک خانمی آنجا بود به نام (...) که به مهد کودک گفتم پول مرا بدهید به ایشان.
روحی : لطفا حالا از بهترین خاطراتتان بگوئید.
خانم حشمت فیروزفر: دیگر من از آنموقع به بعد همیشه خاطرات خوب داشتهام. دخترم شوهر کرد، خاطره خوب من است. زندگی خوبی پیدا کرد، خاطره خوب من است. صاحب فرزندانی به این خوبی شد، باز هم خاطره خوب من است. پسرانم هرکدام که ازدواج کردند، باز هم خاطرات خوب زندگی من است . صاحب فرزندان سالم و خوبی شده اند که باز هر کدامشان خاطرات خوب منند . داماد خوب ، عروسهای خوب، خاطرات خوبند . نوه بزرگم ازدواج کرد، خاطره خوب من است. که راستش دیگر آن بهتر از همه خاطرات خوب من است. همسر خوبی نصیبش شد، که باز خاطره خوب من است. دیدن عروسی نوه ام برای من خیلی مهم است . نوهای که آنطور خودم بزرگش کرده بودم. وقتی شب عروسی آمدند نوهام را ببرند، همه مردم ایستاده بودند از خانواده عروس گرفته تا بقیه فامیل و آشنا که یک دفعه دیدیم نوهام (که داماد شده بود) ماشیناش را نگه داشت . من آمدم جلو که از زیر آئینه قرآن ردشان کنم که یکمرتبه دستهای مرا گرفت و شروع کرد به بوسیدن و گریه کردن . می گفت حشمت جان تو با این دستهایت خیلی برای من زحمت کشیدهای . گفتم مادر خوش حلالت ، میروی پی زندگیات ، خوشحال باش.... بعداً کسانی که آنجا ایستاده بودند به همسر نوهام گفتند ما دیده بودیم که دختر از خانه پدر و مادرش میرود گریه میکند ، تو گریه نمیکردی ، داماد داشت گریه میکرد. خلاصه همان شب وقتی نوهام رفت خانه خودش از آنجا به دخترم زنگ زد که مامان من یادم رفت دست شما را ببوسم. من میخواهم برگردم تا دست شما را هم ببوسم. دیگه ما کلی خندیدیم گفتیم برنگردی ها ! خوب نیست امشب برگردی اینجا، فردا بیا دست مادرت را ببوس...
یعنی همه اینها خاطرات خوب و خوش زندگی منند. که الحمدالله بچههامون به خوبی از خانه ما رفتند . هم پسران خود من و هم نوه بزرگم . این ها همه خاطرات خوب زندگی من است . سال اولی که مکه میخواستم بروم خاطرات خوبی برای من بود. با خانمهای خوبی آنجا دوست شدم .
روحی: آیا میخواهید درباره دوران دبستانتان کمی صحبت کنید. چیزی هست که بخواهید تعریف کنید؟
خانم حشمت فیروز فر: ای وای آره مادر خوب یادم است . من وقتی مدرسه میرفتم. خانهمان قاسم آباد تهران نو بود . مدرسه ما، ایستگاه دفتر بود. خب من آنموقع با برادرم اینا زندگی می کردم. موهایم خیلی بلند بود . هیچوقت نه لباس ورزش داشتم و نه نقاشی . اما اینقدر زبل بودم . برادرم که کاردستیاش را تمام میکردم من کاردستی او را میگرفتم و نشان میدادم. ورزشش که تمام میشد، لباس ورزشی او را میگرفتم و میرفتم ورزش میکردم. خیلی زبل بودم. حتا یک وقتهایی که میخواستم سوار اتوبوس بشوم برای اینکه پول اتوبوس ندهم، لابلای مردم خودم را قایم میکردم تا سوار اتوبوس بشوم و زود به مدرسه برسم.
آن زمانها مد شده بود که دختران جوان موهای جلوی سرشان را کنار گوششان را حلقه میکردند، من قند توی دهنم میجویدم و مثل چسب میکردم بعد مثل همان دخترها حلقههای بزرگی از موهایم درست میکردم و با آن میچسباندم کنار گوشهایم . یک دفعه همینطور که میآمدم خانه، برادر بزرگم که آن زمان با او زندگی میکردیم، متوجه موهایم شد و آمد و گفت : چرا موهایت را اینطوری کردی؟ گفتم مد است و همه دخترها اینطور درست میکنند. زد توی گوشم و گفت اگر یکبار دیگر ببینم که موهاتو اینطوری درست کردهای، میدهم موهایت را از ته بتراشند. موهایم خیلی بلند بود. هر وقت هم مادر خدابیامرزم میگفت پاشو موهایت را شانه کن، میفهمیدم که قرار است برایم خواستگار بیآید. با همة بچگیام میفهمیدم و میگفتم نمیخواهم دست به موهایم بزنی...
اینها همه خاطرات دوران بچهگیام بود. آنموقع مدرسهها دو نوبته بود. صبح میرفتیم، ساعت 12 برمیگشتیم. بعد هم دوباره ساعت دو میرفتیم و ساعت 4 برمیگشتیم. مثل حالا یکسره نبود. همیشه هم توی مدرسه خیلی شیطان بودم و مدرسه مادر و برادرم را میخواستند و چغولیام را میکردند. میگفتند که خیلی شیطانی میکند و بچههای دیگر را هم همراه خودش میکند. برادرم هم پادرمیانی میکرد تا مدرسه از شیطنتهایم بگذرد . همینجوری که من اذیت میکردم و در مدرسه شیطانی میکردم، پسر کوچکم (...) هم اینجوری شد و همه اش مدرسهاش از من میخواست که بروم و چغولیاش را بهم میکردند. برای همین یاد دوران مدرسه خودم میافتادم. او هم شیطانیاش به خودم رفته بود. دختر و پسر بزرگم نه، ولی این یکی مثل خودم شده بود. خلاصه هر وقت مدرسه مرا میخواست یاد برادر خودم میافتادم و میفهمیدم که چقدر هر بار جلوی معلم و ناظم از دست شیطنتهای من خجالت میکشیده. البته پسرم کار بدی نمیکرد. مثل همه بچهها شیطانتهای بچهمدرسهای ها را داشت یا مثلا موهایش را بلند میکرد، بهش میگفتند موهایت را کوتاه کن و او نمیکرد. که برای همین هم مثل خودم بود...
روحی: آیا آنزمانها اصلا محلی برای تفریح بود؟ اگر مردم میخواستند تفریح کنند چه کار میکردند و کجاها میرفتند؟ مثلا با مادر خدا بیامرزتان، برای تفریح چه کار میکردید. او هم خدابیامرز زود شوهرش شماها را برای تفریح کجا میبردند؟
خانم حشمت فیروزفر: بله مادر من هم خیلی زود شوهرش را از دست داد. پدرم 51 سالش بود که فوت کرد. آنزمانها که جایی برای تفریح نبود و مادر من هم که اصلا اهل گردش و تفریح نبود. من و برادرم فقط میرفتیم مدرسه و برمیگشتیم. پولهایمان را جمع میکردیم و آنقدر التماس عزیزم (مادرم) میکردیم که ما را ببرد سینما. با پول جیبی خودمان میرفتیم سینما.
روحی : پس آنزمانها سینما بود؟
خانم حشمت فیروزفر: بله ، آنزمانها سینما بود . پارک بود. باغ وحش بود. میدان فوزیه که همین امام حسین امروز است آنزمانها وسطش سبز بود و مردم میرفتند آنجا. سینما بود ولی اینطوری نبود که سانس داشته باشد. به محض اینکه بلیط میخریدیم میرفتیم داخل سینما. اما نه گرونی بود و نه اینهمه شلوغی.... هم سینماها خلوت بود و هم پارکها اینطور شلوغ نبود. حالا اینطور همه جا شلوغ شده. آنزمانها همین میدان امام حسین که آن موقع اسمش میدان فوزیه بود وسطش چند تا فواره داشت، که یک وقتهایی مردم فقط برای دیدن این فوارهها میرفتند آنجا . میایستادند دورش و با تعجب به بالا رفتن آب نگاه میکردند . تفریح مردم همین دیدن فوارهها بود. آدم میتواند با زمان حالا مقایسه کند . مثلا ما وقتی رفتیم دبی و رقص آب رو دیدیم که با موسیقی آب به حرکت درمیآمد، خیلی برایمان تماشایی بود . زمان را ببین که حالا با رقص آب ، آدم تفریح میکند و آنزمان مردم از دیدن فواره تفریح میکردند. و خیلی برایشان تازگی داشت که مثلا این آب از زمین میرود بالا. دست میزدند ، خوشحالی میکردند....
روحی: یادتان میآید با عزیز جان چه فیلمهایی در سینما میدیدید؟ مرد همراهتان نبود مشکلی برایتان پیش نمیآمد؟
خانم حشمت فیروزفر: فیلمهای هندی را خیلی دوست داشتیم. من و برادر کوچکم و عزیز برای تماشای فیلهمای هندی خیلی ذوق میکردیم . با اینکه برادرم کوچک بود، اما نه هیچ مشکلی برایمان پیش نمیآمد. امنیت بود. وسط فیلمها آنتراکت بود و ساندویچی میآمد. آنموقع لیمونات بود. و مردم میخریدند. تخمه بسته بندی شده میآوردند و میفروختند. آنموقع سینماها اینطوری بود. وسط فیلمها که آنتراکت بود مردم بچههای کوچکشان را به دستشویی میبردند و خلاصه خیلی با الان فرق داشت.
روحی: تآتر چی؟ آنموقع تآتر هم بود؟ کجا بود ؟
خانم حشمت فیروز فر: بله ، تآتر هم بود. ولی وقتی بچه بودیم ما تآتر نمیرفتیم . آنقدر نرفتیم تا اینکه من شوهر کرده بودم. آنزمان بود که تآتر رفتم. محلش هم مخبرالدوله بود . یادم است وقتی رفتم ، خیلی خوشم آمده بود. برایم از سینما خیلی جالبتر بود و بیشتر خوشم آمده بود. یادم است تآتری که میرفتیم«خیمه شب بازی» ها و «سیاه بازی» بود.
روحی : فیلمها بیشتر هندی بود یا ایرانی هم بود؟
خانم حشمت فیروز فر: هم هندی بود و هم ایرانی. «خارجی» آنموقع خیلی کم بود. آنموقع بیشتر فیلمها ایرانی بود. مثلا یک فیلم هندی بود به اسم «نرگس» که 5 ماه میگذاشتند باشد و خیلی از مردم چند بار فیلم را دیدند. مثل حالا نبود که زود فیلمها را بردارند. مردم به سینما خیلی علاقه داشتند . خوب یادم است وقتی فیلم «سنگام» را گذاشتند و ویجینتیمالا در آن بازی میکرد، و من هم دیگر شوهر داشتم با برادرم که از من بزرگتر بود و خانمش (...)، تابستان چند روز برای ییلاق رفته بودیم «میگون» دو تا اتاق اجاره کرده بودیم. از آنجا، من و همسرش بچههایمان را که کوچک بودند برداشتیم و آمدیم تهران سینما، فیلم سنگام را دیدیم و بعد هم دوباره برگشتیم میگون. اینقدر سینما دوست داشتیم.
روحی : فرمودید که تابستانها برای ییلاق میرفتید میگون. آیا میشود بگویید محلات ییلاقی که آنزمان تهرونیها میرفتند دیگر کجاها بود؟ و نیز بفرمائید که معمولا چه مدت در آنجا میماندید؟
خانم حشمت فیروزفر: مثلا ما زمانهایی که میرفتیم 15 روزه قصد میکردیم. دو تا اتاق کرایه میکردیم و با یکی از برادرها و خانم و دختر کوچکشان میرفتیم . دو تا خانواده میشدیم. در این مدت هم، مردهای ما روزها برمیگشتند تهرون که بروند سرکارهایشان و غروبها هم برمیگشتند پیش زن و بچههایشان. خیلی خوش میگذشت. هوای خیلی خوبی بود. آن موقع ییلاق خیلی طرفدار داشت. مردم به میگون میرفتند، اوشون فشم میرفتند. مثل حالا که بیشتر مردم میروند شمال. مادر من مال افچه بود. آنموقع ما افچه زیاد میرفتیم. افچه بالای لواسان است. پدرو پدر بزرگم تهرونی بودند و فکر کنم در محله شاهپور و منیریه به دنیا آمده بودند و زندگی کرده بودند. مادرم خودش در تهرون به دنیا آمده بود ولی فامیلهایش اهل افچه بودند. زن برادربزرگم (...) هم اصلاً اهل «افچه» بود. (ناحیه ای در لواسان). تابستانها وقتی ما بچه بودیم و میرفتیم آنجا ، برادرم اینها پای رودخانه چادر می زدند. اما روز که می شد با مادرم به وسیله الاغ می رفتیم پیش آنها. به اصطلاح ما رو دعوت می کردند. ظهرها پای رودخانه آش می خوردیم. خیلی خوب بود. اما الان همه دیگر ساختمان شده . آن موقع صفای دیگری داشت. همه پای رودخانه چادر می زدند و برای بچه ها هم همانجا به درختها تاب می بستند . مردم وقتی می رفتند این جور جاها با طبیعت زندگی می کردند [...] یادم است تابستانها گلاب دره هم می رفتیم. اما آن موقع دیگر شوهر کرده بودم با شوهرم می رفتیم و خوب خاطرم است که آنقدر هوا خنک می شد که شبها توی پشه بند با پتو می نشستیم.
اینهایی که می گویم مال تابستانهاست ، زمستان اما همه توی خانه خودشان بودند. آن موقع ها که رادیاتور و این وسایل نبود. کرسی می گذاشتیم. بعد هم که با وسیله های نفتی خودمون رو گرم می کردیم . چراغ علاءالدین و بخاری های نفتی بود.
روحی : شبهای چله ، چهار شنبه سوری ها چه می کردید؟
خانم حشمت فیروزفر: متولد 1325 زادة شهر تهران ، خیابان عین الدوله ،کوچه روحی هستم که تا سن 8 و 9 سالگی در آنجا زندگی میکردیم و الان اسمش شده خیابان ایران. آنقدر یادم است که من و برادر کوچکم در این محله به دنیا آمدیم . و بقیه خواهر و برادرانم زاده سه راه امین حضور هستند. هنوز هم با بعضی از دوستانمان که در همان محله زندگی میکردند ارتباط داریم . البته یکی شان به رحمت خدا رفته . و هر وقت همدیگر را میبینیم از خاطراتمان تعریف میکنیم. یادم است در خانهای که زندگی میکردیم، حیاط خیلی قشنگی داشت که وسطش هم حوض آبی داشت و ما تابستانها ظهرها میرفتیم در آن آبتنی و بازی میکردیم. خانه شخصی بود که فقط برادر بزرگمان که ازدواج کرده بود با ما در آن زندگی میکرد.که چندین و چند سال تا وقتی هم که بچه دار شده بودند با ما زندگی کردند و خواهر بزرگمان هم که شوهر کرده بود، رفته بود.
بعد که پدرم فوت کرد ،دیگر از آن محل و آن خانه جا به جا شدیم . خانه را فروختند و برادرم هم از ما جدا شد. تا بعد بقیه برادرانم یکی یکی زن گرفتند و رفتند و خواهر بزرگترم هم شوهر کرد و رفت . و از آن خانواده فقط من و برادر کوچکم و مادرم ماندیم. 7 ، 8 سالم بود که پدرم فوت کرد. فکر کنم کلاس اول بودم. آن موقع برادر کوچکم هنوز مدرسه نمیرفت و من تازه مدرسه را شروع کرده بودم.
روحی: شما چند کلاس درس خواندید؟
خانم حشمت فیروزفر: من 5 کلاس درس خواندم . برای کلاس ششم اسم نویسی هم کردم اما شوهرم دادند. آنوقتها نمیگذاشتند که دخترها زیاد درس بخوانند. تازه وارد 15 سالگی شده بودم که شوهرم دادند.
روحی: همسرتان چند سالش بود؟
خانم ح فیروزفر: شوهرم 18 سالش بود.
روحی: چه طوری با هم آشنا شده بودید؟
خانم ح فیروزفر: به توسط دخترعمه زن برادرم که با خواهر شوهرم در یک خانه زندگی میکردند وصلت ما صورت گرفت. من را دیدند و آمدند خواستگاریام . آنزمان عقلم نمیرسید که اینها آمدهاند خواستگاری... روز خواستگاری، مادرم و زن برادرم به من میگفتند برو داماد رو ببین، نگاهش کن . اما من نگاهش نکردم . زمانی به صورت شوهرم نگاه کردم که سر عقد توی آئینه دیدیدمش. آن روز خواستگاری یادم است که با مادرش اینها که آمده بودند، من چادر نماز سرم بود و آمدم که از توی اتاقی که اینها نشسته بودند به اتاق دیگر بروم، مادرم گفته بود که نگاهش کنم ولی اینکار را نکردم. آنروزها رسم نبود که دختر و پسر بشینند و حرف بزنند.
روحی: آن زمان ساکن کدام محله بودید؟ آیا با شوهرتان در یک محل زندگی میکردید؟
خانم ح فیروزفر: آنموقع ما آمده بودیم با برادرم در قاسم آبادِ تهران نو زندگی میکردیم . و خانواده شوهرم ساکن میدان شاه بودند. و بعد از ازدواج مرا از قاسم آباد بردند بازارچه نایب السلطنه. و همانجا هم خدا اولین فرزندم (دخترم) را به من داد. که در بیمارستان خیابان کاخ (نامش را الان به یاد ندارم) زایمان کردم . زندگیام با شوهرم 3 سال بیشتر دوام نداشت. بچهام کوچک بود که از همسرم طلاق گرفتم.
روحی: بعد از طلاق کجا و چطور زندگی کردید؟
خانم ح فیروزفر: من آنموقع با دخترم که یک سال و نیم ، دوسال بیشتر نداشت، آمدم منزل برادرم. بعد از مدتی هم پسرداییام (که از اول مرا میخواست) آمد خواستگاری ام و من دوباره ازدواج کردم و چند سال هم در همان محله قاسم آباد تهران نو زندگی کردیم. در آنجا هم خدا فرزند دومم (پسر بزرگم) را به من داد. بعد هم چند سال رفتیم پل سفید (یکی از شهرهای شمال کشور، بالای فیروز کوه) زندگی کردیم. و فرزند سومم (پسر کوچکم) هم در آنجا به دنیا آمد. کار شوهرم در آنجا در اداره جنگل بانی بود که بعد از مدتی دوباره برگشتیم به تهران....تا اینکه شوهرم در اثر حادثهای فوت کرد ، اوائل برادرم به من و فرزندانم رسیدگی کرد . ولی بعد دیگر خودم روی پای خودم ایستادم و با سه فرزندم مستقل زندگی کردیم . در آنموقع من شروع کردم به کار کردن . در یک مهد کودک که دختر یکی از برادرانم برایم پیدا کرده بودم مشغول به کار شدم. و زندگی خودم و فرزندانم را اداره کردم. تا اینکه بچهها بزرگ شدند و دخترم را شوهر دادم ، پسرم بزرگ شد ، همه میگفتند شوهر کنم . خواستگارهای خیلی خوبی برایم پیدا شد . آن موقع من 42 سالم بود. اما به خاطر بچههایم دیگر ازدواج نکردم. دلم نمیآمد که بچههایم را ول کنم. وقتی دخترم شوهر کرد، دامادم ما را زیر بال و پر خودش گرفت و آن موقع پسرهایم کوچک بودند. دامادم هیچ چیزی در زندگی برای ما کم نگذاشت. خواستگار خیلی خوبی هم برایم پیدا شد که خیلی هم ثروتمند بود و هم دخترم و هم خواهرم میگفتند که آدم خوبی است و خوب است که با او ازدواج کنم . او حتا میگفت خانه به نامت میکنم و دو پسرم را به خارج میفرستد. شب که میخواستیم بخوابیم به پسر بزرگم که آنزمان هنوز سنی نداشت، 14، 15 سالش بود مطلب را گفتم. وقتی حرفهامو شنید، شروع کرد به گریه کردن و گفت اگر بخواهی شوهر کنی من خودم را میکشم. پسر کوچکترم هم که خیلی شوخ بود ، با همان حال شوخ خودش به من فهماند که از حرفم خوشش نیامده. من هم وقتی دیدم بچههایم راضی نیستند، بغلشان کردم و گفتم خاطرتان جمع، من هیچوقت شوهر نمیکنم.
بلاخره دیگر خدا را شکر تا الان زندگیمان را کردهایم. و الان بعضی وقتها که با پسر بزرگترم که خودش الان صاحب دو فرزند است، میشینیم به صحبت کردن، میگوید مامان من خیلی اشتباه کردم . آن موقع عقلم نمیرسید. اما حالا که خودم خانواده تشکیل دادهام، به خودم میگویم چرا نگذاشتم مادرم برود پی زندگیاش. دیگر روزگار گذشت و دخترم که صاحب فرزند شد، به بچههای او انس گرفتم و فرزندان او به من انس گرفتند. دیگر هیچ جور ما نمیتوانستیم از هم جدا بشویم. اگر حتا به شوخی میگفتم که میخواهم بروم، نوهی بزرگم که آن موقع دو سه سالش بود میدوید میرفت رختهاشو جمع میکرد میآورد میگفت باید با هم برویم.
بعد هم که خدا (نوه سوم دختریام را به ما داده بود) ما شهید عراقی زندگی میکردیم، صاحبخانه ام روزی دامادم را صدا زده بود و گفته بود که اگر اجازه بدهید ، یک خواستگاری پیدا شده که بازاری است و میخواهد برای مادر خانمتان بیآید. حالا دیگر آن موقع 50 سالم شده بود، خلاصه دامادم گفته بود ، حرفی ندارم اگر خواستگار می خواهد بیآید مسئلهای نیست . اما مادر خانم من تنها نیستند. من هستم، خانمم هست، سه تا بچههای من هستند ، دوتا پسرهای خودش هستند ، حالا اگر این آقا قبول میکند ، بفرمایند تشریف بیاورند . یعنی ما از هم دیگر نمیتوانیم جدا شویم. ما اگر این خانم نباشد، زندگی نمیتوانیم بکنیم. و الان هم ناراضی نیستم. بلاخره زندگیها گذشت و همینی که تن بچههایم سالم است برای من خوب است.
البته دلم میخواست از خودم خانه و حقوقی داشتم. مثل خیلی از خانمها که از خودشان خانه دارند و حقوقی . آن موقع بچههایم میآمدند پیشم میماندند ، عروسهایم میآمدند پیشم میماندند اینجوری خیلی بهتر بودم اما خب خدا نخواست . الان هم اصلا ناراضی نیستم. ممکن بود اینقدر خدا به من دارایی و این چیزها بدهد که از همه چیز بینیاز کند ، اما بچههایم آدم خلاف از آب درمیآمدند . یک وقت اگر میرفتم شوهر میکردم و سرم به زندگی خودم گرم میشد و خدای نکرده دو تا پسرهایم خلاف میشدند، چه!!!. من آنموقع دارایی را میخواستم چه کنم . همینکه الانه بچههای خوبی دارم، دخترم زندگی خوبی دارد و دو تا پسرهایم زندگی سالمی دارند، داماد و عروسهای خوبی دارم و نوههای سالم و تندرستی دارم ، خدا را هزار بار شکر میکنم. بچههایم نه اهل مشروباند، نه اهل سیگار و قمار و این حرفها....
بچه های من پا به پای من سختی کشیدند. نه اینکه همه سختیها را در زندگی من کشیده باشم. اما بچههایی نبودند که خدای نکرده قدرنشناس باشند و یا خلاف باشند. چه دخترم و چه پسرهایم همیشه قدر من را دانستهاند . الان چندین سال است دارم با دامادم زندگی میکنم اما یک بار نشده به من بیاحترامی کند. یک حرف زشت از دهانش نشنیدهام. یا پسرهایم همینطور . هیچوقت ناراحتی در زندگیشان ندیدهام . خدا را شکر هیچوقت نشده که همسرانشان بیاحترامی به من کرده باشند یا کوچکترین گلهای از شوهرانشان به من بکنند. عروس کوچکم که اسمش (...) است، روزی سه دفعه بهم زنگ میزند و کلمه آخرش این است که «مامان ، خیلی خیلی خیلی خیلی دوستت دارم» . خدا را شکر همین برای من بس است.
حالا اگر شوهر کرده بودم اما بچههایم اینطور در زندگیشان راضی نبودند، خب من چطور میتوانستم خوشبخت باشم. یا خدای نکرده اگر داماد و عروسهایم از من ناراضی بودند، آنوقت چه!؟ پس همینکه خانوادهام مشکلی ندارند و با هم به خوبی زندگی میکنیم برای من از هر چیزی مهمتر است. رابطهمان آنقدر خوب است که مرا به مادر زنی یا مادر شوهری اصلا قبول ندارند. هیچوقت در زندگی شان دخالت نکردهام. مخصوصا در مورد عروسهایم حتا اگر حق با بچههایم باشد، همیشه طرف عروسهایم را گرفتهام. هیچوقت نگذاشته ام فکر کنند که برایشان مادر شوهری میکنم. منم خودم یک زن هستم. بچة من هم یک دختر است. اگر بخواهم پشتیبانی پسرهای خودم را بکنم و دختر مردم را ناراحت بکنم، زندگی بچة خودم خراب میشود. پس من باید از «دختر مردم» طرفداری کنم. که بگوید مادرشوهر ما هیچوقت نشده که پشتیبانی بچة خودش را بکند. اگر هم حق با بچهاش بوده، همیشه طرفداری ما را کرده است. بچههایم هم خوبند. خدا را شکر . بالاخره زندگی ما هم سختی داشته مثل خیلی از زندگیهای دیگر که گذشته است.
حالا برایت بگم که من هیچوقت فال نمیگیرم. مثلا وقتی فالگیری یک جایی باشد ، همه میروند بهش میگویند که فالشان را بگیرد. اما من هیچوقت اینکار را نمی کنم. یک وقتی شمال بودیم فالگیری دیدم ، گفت بیا تا فالت را بگیرم ، گفتم وقتی خودم میدانم که زندگیام چی بوده ، چی شده و بعد از این هم چی میخواهد بشود که احتیاج به فال ندارم. گفت پس صورتت را نگاه کنم، یک چیزی بهت بگم. گفت شما زندگی ای گذرانده ای که وقتی به گذشتهات برمیگردی نگاه میکنی، فکر میکنی انگار از روی مویی رد شدی . اما این مو پاره نشده. با خودت تعجب میکنی . به خودت میگی که با این همه سختی چطور این مو پاره نشده اما این همه کار خدا بوده که صبر و تحمل و گذشت پیدا کردهام.
الان هم دیگر 64 سالم است و همینکه بچههایم سرو سامان گرفتهاند برایم کافی است. الحمدالله فکرشان را نمیکنم و خدا را شکر همگیشان با خانوادههایشان خوب و خوشاند، برای من خوب است توقع دیگری ندارم . آدم خوب نیست در زندگیاش توقع زیادی داشته باشد. شکرانه خدا را به جا میآورم که تا الان هم دارم روی پای خودم راه میروم. از خدا هم خواستهام که تا وقتی زندهام روی پای خودم باشم و عقلم سرجایش باشد.
روحی: زمان جوانی تان چه آرزوهایی داشتهاید، یادتان میآید؟
خانم حشمت فیروزفر : همه آرزو دارند و من هم آرزوهایی داشتهام. بله من هم یک وقتهایی فکر میکنم که ای کاش آن موقع پدر و مادری داشتم که مرا زود شوهر نمیدادند و اجازه میدادند که درس بخوانم. من خودم دختر داشتم اما گذاشتم درسش را ادامه بدهد . خانه شوهرش که بود ، بهش گفتم باید درسات را ادامه بدهی ، باید گواهی رانندگی بگیری. حالا خودش علاقه به درس نداشت. زن باید بتواند در زندگی به آرزوهایش برسد. الان هم دخترم ، برای دخترش همینطور مادری میکند و کمک میکند که به آرزوهایش برسد . من دوست داشتم که سواد دار بودم. حداقلش این بود که شبهایی که خوابم نمیبرد، مینشستم برای خودم کتاب میخواندم . اما اینقدر همیشه زندگی ام شلوغ بود و سرم به بچهداری و گرفتاری گرم بود که با اینکه آن زمان هم کلاس برای بیسوادان بود اما فرصت رفتنش را نداشتم. تا کلاس پنجم خوانده بودم، اما دیگر فرصت نداشتم که ادامه تحصیل بدهم. چون باید کار میکردم. هر زنی دوست دارد آرزویی داشته باشد . ولی خب الان دیگر آرزویی جز سلامتی بچههایم ندارم. مکهام را رفتهام ، سوریهام را رفتهام . یک کربلا نرفتهام که انشاءالله تا عمرم به دنیا باشد یک روزی به آنجا هم بروم.
دخترم و این نوههایم هر جا بخواهند بروند ، هیچوقت بدون من نمیروند. همیشه مرا هم با خودشان میبرند. البته دلم میخواست یک خانه از خودم داشتم و یک حقوقی برای خودم داشتم که دیگر قسمت نبود...
وقتی رفته بودم سرکار که دختر برادرم گوشش صدا کند ، او آن کار را برای من درست کرده بود که مهد کودک خصوصی بود و خانمهایی که میرفتند سرکار بچههایشان را در آنجا میگذاشتند. همه جوره این دختر برادرم خدا الهی عمرش بدهد الان در آمریکا زندگی میکند، به من میرسید. وقتی این داماد در زندگیمان پیدا شد، دیگر نگذاشت که من سختی بکشم و کار کنم . و حتا دیگر نرفتم که حقوقم را بگیرم . یک خانمی آنجا بود به نام (...) که به مهد کودک گفتم پول مرا بدهید به ایشان.
روحی : لطفا حالا از بهترین خاطراتتان بگوئید.
خانم حشمت فیروزفر: دیگر من از آنموقع به بعد همیشه خاطرات خوب داشتهام. دخترم شوهر کرد، خاطره خوب من است. زندگی خوبی پیدا کرد، خاطره خوب من است. صاحب فرزندانی به این خوبی شد، باز هم خاطره خوب من است. پسرانم هرکدام که ازدواج کردند، باز هم خاطرات خوب زندگی من است . صاحب فرزندان سالم و خوبی شده اند که باز هر کدامشان خاطرات خوب منند . داماد خوب ، عروسهای خوب، خاطرات خوبند . نوه بزرگم ازدواج کرد، خاطره خوب من است. که راستش دیگر آن بهتر از همه خاطرات خوب من است. همسر خوبی نصیبش شد، که باز خاطره خوب من است. دیدن عروسی نوه ام برای من خیلی مهم است . نوهای که آنطور خودم بزرگش کرده بودم. وقتی شب عروسی آمدند نوهام را ببرند، همه مردم ایستاده بودند از خانواده عروس گرفته تا بقیه فامیل و آشنا که یک دفعه دیدیم نوهام (که داماد شده بود) ماشیناش را نگه داشت . من آمدم جلو که از زیر آئینه قرآن ردشان کنم که یکمرتبه دستهای مرا گرفت و شروع کرد به بوسیدن و گریه کردن . می گفت حشمت جان تو با این دستهایت خیلی برای من زحمت کشیدهای . گفتم مادر خوش حلالت ، میروی پی زندگیات ، خوشحال باش.... بعداً کسانی که آنجا ایستاده بودند به همسر نوهام گفتند ما دیده بودیم که دختر از خانه پدر و مادرش میرود گریه میکند ، تو گریه نمیکردی ، داماد داشت گریه میکرد. خلاصه همان شب وقتی نوهام رفت خانه خودش از آنجا به دخترم زنگ زد که مامان من یادم رفت دست شما را ببوسم. من میخواهم برگردم تا دست شما را هم ببوسم. دیگه ما کلی خندیدیم گفتیم برنگردی ها ! خوب نیست امشب برگردی اینجا، فردا بیا دست مادرت را ببوس...
یعنی همه اینها خاطرات خوب و خوش زندگی منند. که الحمدالله بچههامون به خوبی از خانه ما رفتند . هم پسران خود من و هم نوه بزرگم . این ها همه خاطرات خوب زندگی من است . سال اولی که مکه میخواستم بروم خاطرات خوبی برای من بود. با خانمهای خوبی آنجا دوست شدم .
روحی: آیا میخواهید درباره دوران دبستانتان کمی صحبت کنید. چیزی هست که بخواهید تعریف کنید؟
خانم حشمت فیروز فر: ای وای آره مادر خوب یادم است . من وقتی مدرسه میرفتم. خانهمان قاسم آباد تهران نو بود . مدرسه ما، ایستگاه دفتر بود. خب من آنموقع با برادرم اینا زندگی می کردم. موهایم خیلی بلند بود . هیچوقت نه لباس ورزش داشتم و نه نقاشی . اما اینقدر زبل بودم . برادرم که کاردستیاش را تمام میکردم من کاردستی او را میگرفتم و نشان میدادم. ورزشش که تمام میشد، لباس ورزشی او را میگرفتم و میرفتم ورزش میکردم. خیلی زبل بودم. حتا یک وقتهایی که میخواستم سوار اتوبوس بشوم برای اینکه پول اتوبوس ندهم، لابلای مردم خودم را قایم میکردم تا سوار اتوبوس بشوم و زود به مدرسه برسم.
آن زمانها مد شده بود که دختران جوان موهای جلوی سرشان را کنار گوششان را حلقه میکردند، من قند توی دهنم میجویدم و مثل چسب میکردم بعد مثل همان دخترها حلقههای بزرگی از موهایم درست میکردم و با آن میچسباندم کنار گوشهایم . یک دفعه همینطور که میآمدم خانه، برادر بزرگم که آن زمان با او زندگی میکردیم، متوجه موهایم شد و آمد و گفت : چرا موهایت را اینطوری کردی؟ گفتم مد است و همه دخترها اینطور درست میکنند. زد توی گوشم و گفت اگر یکبار دیگر ببینم که موهاتو اینطوری درست کردهای، میدهم موهایت را از ته بتراشند. موهایم خیلی بلند بود. هر وقت هم مادر خدابیامرزم میگفت پاشو موهایت را شانه کن، میفهمیدم که قرار است برایم خواستگار بیآید. با همة بچگیام میفهمیدم و میگفتم نمیخواهم دست به موهایم بزنی...
اینها همه خاطرات دوران بچهگیام بود. آنموقع مدرسهها دو نوبته بود. صبح میرفتیم، ساعت 12 برمیگشتیم. بعد هم دوباره ساعت دو میرفتیم و ساعت 4 برمیگشتیم. مثل حالا یکسره نبود. همیشه هم توی مدرسه خیلی شیطان بودم و مدرسه مادر و برادرم را میخواستند و چغولیام را میکردند. میگفتند که خیلی شیطانی میکند و بچههای دیگر را هم همراه خودش میکند. برادرم هم پادرمیانی میکرد تا مدرسه از شیطنتهایم بگذرد . همینجوری که من اذیت میکردم و در مدرسه شیطانی میکردم، پسر کوچکم (...) هم اینجوری شد و همه اش مدرسهاش از من میخواست که بروم و چغولیاش را بهم میکردند. برای همین یاد دوران مدرسه خودم میافتادم. او هم شیطانیاش به خودم رفته بود. دختر و پسر بزرگم نه، ولی این یکی مثل خودم شده بود. خلاصه هر وقت مدرسه مرا میخواست یاد برادر خودم میافتادم و میفهمیدم که چقدر هر بار جلوی معلم و ناظم از دست شیطنتهای من خجالت میکشیده. البته پسرم کار بدی نمیکرد. مثل همه بچهها شیطانتهای بچهمدرسهای ها را داشت یا مثلا موهایش را بلند میکرد، بهش میگفتند موهایت را کوتاه کن و او نمیکرد. که برای همین هم مثل خودم بود...
روحی: آیا آنزمانها اصلا محلی برای تفریح بود؟ اگر مردم میخواستند تفریح کنند چه کار میکردند و کجاها میرفتند؟ مثلا با مادر خدا بیامرزتان، برای تفریح چه کار میکردید. او هم خدابیامرز زود شوهرش شماها را برای تفریح کجا میبردند؟
خانم حشمت فیروزفر: بله مادر من هم خیلی زود شوهرش را از دست داد. پدرم 51 سالش بود که فوت کرد. آنزمانها که جایی برای تفریح نبود و مادر من هم که اصلا اهل گردش و تفریح نبود. من و برادرم فقط میرفتیم مدرسه و برمیگشتیم. پولهایمان را جمع میکردیم و آنقدر التماس عزیزم (مادرم) میکردیم که ما را ببرد سینما. با پول جیبی خودمان میرفتیم سینما.
روحی : پس آنزمانها سینما بود؟
خانم حشمت فیروزفر: بله ، آنزمانها سینما بود . پارک بود. باغ وحش بود. میدان فوزیه که همین امام حسین امروز است آنزمانها وسطش سبز بود و مردم میرفتند آنجا. سینما بود ولی اینطوری نبود که سانس داشته باشد. به محض اینکه بلیط میخریدیم میرفتیم داخل سینما. اما نه گرونی بود و نه اینهمه شلوغی.... هم سینماها خلوت بود و هم پارکها اینطور شلوغ نبود. حالا اینطور همه جا شلوغ شده. آنزمانها همین میدان امام حسین که آن موقع اسمش میدان فوزیه بود وسطش چند تا فواره داشت، که یک وقتهایی مردم فقط برای دیدن این فوارهها میرفتند آنجا . میایستادند دورش و با تعجب به بالا رفتن آب نگاه میکردند . تفریح مردم همین دیدن فوارهها بود. آدم میتواند با زمان حالا مقایسه کند . مثلا ما وقتی رفتیم دبی و رقص آب رو دیدیم که با موسیقی آب به حرکت درمیآمد، خیلی برایمان تماشایی بود . زمان را ببین که حالا با رقص آب ، آدم تفریح میکند و آنزمان مردم از دیدن فواره تفریح میکردند. و خیلی برایشان تازگی داشت که مثلا این آب از زمین میرود بالا. دست میزدند ، خوشحالی میکردند....
روحی: یادتان میآید با عزیز جان چه فیلمهایی در سینما میدیدید؟ مرد همراهتان نبود مشکلی برایتان پیش نمیآمد؟
خانم حشمت فیروزفر: فیلمهای هندی را خیلی دوست داشتیم. من و برادر کوچکم و عزیز برای تماشای فیلهمای هندی خیلی ذوق میکردیم . با اینکه برادرم کوچک بود، اما نه هیچ مشکلی برایمان پیش نمیآمد. امنیت بود. وسط فیلمها آنتراکت بود و ساندویچی میآمد. آنموقع لیمونات بود. و مردم میخریدند. تخمه بسته بندی شده میآوردند و میفروختند. آنموقع سینماها اینطوری بود. وسط فیلمها که آنتراکت بود مردم بچههای کوچکشان را به دستشویی میبردند و خلاصه خیلی با الان فرق داشت.
روحی: تآتر چی؟ آنموقع تآتر هم بود؟ کجا بود ؟
خانم حشمت فیروز فر: بله ، تآتر هم بود. ولی وقتی بچه بودیم ما تآتر نمیرفتیم . آنقدر نرفتیم تا اینکه من شوهر کرده بودم. آنزمان بود که تآتر رفتم. محلش هم مخبرالدوله بود . یادم است وقتی رفتم ، خیلی خوشم آمده بود. برایم از سینما خیلی جالبتر بود و بیشتر خوشم آمده بود. یادم است تآتری که میرفتیم«خیمه شب بازی» ها و «سیاه بازی» بود.
روحی : فیلمها بیشتر هندی بود یا ایرانی هم بود؟
خانم حشمت فیروز فر: هم هندی بود و هم ایرانی. «خارجی» آنموقع خیلی کم بود. آنموقع بیشتر فیلمها ایرانی بود. مثلا یک فیلم هندی بود به اسم «نرگس» که 5 ماه میگذاشتند باشد و خیلی از مردم چند بار فیلم را دیدند. مثل حالا نبود که زود فیلمها را بردارند. مردم به سینما خیلی علاقه داشتند . خوب یادم است وقتی فیلم «سنگام» را گذاشتند و ویجینتیمالا در آن بازی میکرد، و من هم دیگر شوهر داشتم با برادرم که از من بزرگتر بود و خانمش (...)، تابستان چند روز برای ییلاق رفته بودیم «میگون» دو تا اتاق اجاره کرده بودیم. از آنجا، من و همسرش بچههایمان را که کوچک بودند برداشتیم و آمدیم تهران سینما، فیلم سنگام را دیدیم و بعد هم دوباره برگشتیم میگون. اینقدر سینما دوست داشتیم.
روحی : فرمودید که تابستانها برای ییلاق میرفتید میگون. آیا میشود بگویید محلات ییلاقی که آنزمان تهرونیها میرفتند دیگر کجاها بود؟ و نیز بفرمائید که معمولا چه مدت در آنجا میماندید؟
خانم حشمت فیروزفر: مثلا ما زمانهایی که میرفتیم 15 روزه قصد میکردیم. دو تا اتاق کرایه میکردیم و با یکی از برادرها و خانم و دختر کوچکشان میرفتیم . دو تا خانواده میشدیم. در این مدت هم، مردهای ما روزها برمیگشتند تهرون که بروند سرکارهایشان و غروبها هم برمیگشتند پیش زن و بچههایشان. خیلی خوش میگذشت. هوای خیلی خوبی بود. آن موقع ییلاق خیلی طرفدار داشت. مردم به میگون میرفتند، اوشون فشم میرفتند. مثل حالا که بیشتر مردم میروند شمال. مادر من مال افچه بود. آنموقع ما افچه زیاد میرفتیم. افچه بالای لواسان است. پدرو پدر بزرگم تهرونی بودند و فکر کنم در محله شاهپور و منیریه به دنیا آمده بودند و زندگی کرده بودند. مادرم خودش در تهرون به دنیا آمده بود ولی فامیلهایش اهل افچه بودند. زن برادربزرگم (...) هم اصلاً اهل «افچه» بود. (ناحیه ای در لواسان). تابستانها وقتی ما بچه بودیم و میرفتیم آنجا ، برادرم اینها پای رودخانه چادر می زدند. اما روز که می شد با مادرم به وسیله الاغ می رفتیم پیش آنها. به اصطلاح ما رو دعوت می کردند. ظهرها پای رودخانه آش می خوردیم. خیلی خوب بود. اما الان همه دیگر ساختمان شده . آن موقع صفای دیگری داشت. همه پای رودخانه چادر می زدند و برای بچه ها هم همانجا به درختها تاب می بستند . مردم وقتی می رفتند این جور جاها با طبیعت زندگی می کردند [...] یادم است تابستانها گلاب دره هم می رفتیم. اما آن موقع دیگر شوهر کرده بودم با شوهرم می رفتیم و خوب خاطرم است که آنقدر هوا خنک می شد که شبها توی پشه بند با پتو می نشستیم.
اینهایی که می گویم مال تابستانهاست ، زمستان اما همه توی خانه خودشان بودند. آن موقع ها که رادیاتور و این وسایل نبود. کرسی می گذاشتیم. بعد هم که با وسیله های نفتی خودمون رو گرم می کردیم . چراغ علاءالدین و بخاری های نفتی بود.
روحی : شبهای چله ، چهار شنبه سوری ها چه می کردید؟
خانم حشمت فیروز فر: آه بساطی داشتیم که نگو! مثلا چهار شنبه سوری ها ، قاشق زنی داشتیم و یا ما دخترها نیت می کردیم و می رفتیم می ایستادیم سر مسیرهایی که مردم در آنجا زیاد رفت و آمد داشتند . مثلا یادم است که بچه بودم و می رفتم به این نیت می ایستادم که به نشانهی اینکه امسال قبول شوم یک کسی یک چیزخوب بگوید. پسرهای همسن و سال خودم و کمی بزرگتر خیلی بلا بودند ، می آمدند و اذیت می کردند و مثلا می گفتند که «بابا این یکی که امسال شوهر می کنه!». یا سیزده بدر وقتی سبزه گره می زدیم باز هم نیت می کردیم. مثل حالا ها این مراسم که اینطور سوت و کور نبود! آنزمان ها این مراسم مثل واجبات زندگی بود. ...
خوب یادم است که وقتی بچه بودم مادرم شبهای چله روی کرسی مجمع های بزرگ می گذاشت و رویش انار و میوه هایی که آنزمان بود و تنقلاتی که خودش خشک می کرد می گذاشت. یادم است که اگر کسی عروس داشت ، به خانه ی عروس «چله»ای می داد . شب چله برای مردم مهم بود. شبی بود که مردم بلندی شب را جشن می گرفتند. آلبالو خشکه و توت خشکه و اینها را همراه با تخمه ای که از میوه ها خشک کرده بودند، تف می دادند و می خوردند و با حرف و نقل های خوب و خوش ، و دور هم بودن، شب بلند را سر می کردند. یا اگر ماه رمضان بود ، تازه بعد از افطار می رفتند شب نشینی و نزدیکهای سحر بر می گشتند. مثل الان همه که اینطور گرفتار نبودند. الان یکسال به یکسال کسی فرصت ندارد کسی را ببیند. مثلا من الان یک ماه است برادرم را ندیده ام با اینکه هر دویمان توی تهرون زندگی می کنیم. فقط تلفنی وقت می کنیم با هم حرف بزنیم . ...
پدر من آنزمان خیلی ثروتمند بود. برای همین شبهای چله و این جور مراسمها خانه ما خیلی شلوغ می شد و از خیلی ها پذیرایی می کردیم . بعد پدرم مریض شد و سنی هم نداشت که فوت کرد. ...من قبل تر را یادم نمی آید چون خیلی بچه سال بودم ولی فامیل و مادرم تعریف می کردند که شب های چله یا چهار شنبه سوری همه تو خانه ما جمع می شدند.
روحی : گویا زمانهای قدیم ، در بین بعضی از خانواده هایی که جمعیت شان زیاد بوده و وضع مالی نسبتا بدی هم نداشتند، زنانی به نام «دایه» برای مراقبت از فرزندان کوچک با آنها زندگی می کردند. آیا زمانی که شما خردسال بودید ، دایه داشتید؟
خانم حشمت فیروزفر: بله . زنی به نام (... خانم) بود که عزیزم ( مادرم ) برایم تعریف می کرد که در یکی از اتاقهای خانهی بزرگمان در منیریه زندگی می کرده و از من مراقبت می کرده و مثل اینکه به او «مامان» هم می گفتم. و او هم به من می گفته «خانمی» که هنوز هم رویم مانده و بهم خانمی می گویند. خلاصه اینطور که عزیزم (مادرم) تعریف می کرد ، به غیر از اتاقی که به او داده بودند ، خرج زندگی اش را هم می دادند. خب می دانی این مال زمانی است که پدرم زنده بود و وضع مالی مان هم خیلی خوب بوده.
روحی : حشمت خانم بسیار عزیز خسته نباشید آیا در پایان صحبت خاصی دارید؟
خانم حشمت فیروز فر: بگذار آخر نوار یک شعر برایت یادگاری بخوانم . می گه : دنیا را گردیده ام ، بسیار خوبان دیده ام ، اما تو چیز دیگری «زهره » جان . یادگار زریِ خوب من...
آخر شهریور 1389
۱۳۹۰ مرداد ۲۱, جمعه
فلسفه به زبان ساده، شماره 7: «نوافلاطونیان، فلوطین (پلوتینوس)
نظریه به زبان ساده ـ بخش دوم ) شماره 7 ، « نوافلاطونیان : فلوطین (پلوتینوس)»
چنانچه در بحث گذشته گفته شد دوران هلنیسم به مدت سه قرن دوام داشت، و نیز در همان بحث دانستیم اهمیت این دوران در قلمروهای فرهنگی، بیشتر از اینروست که به دلیل کشورگشاییهای اسکندر مقدونی، فرهنگ و زبان یونانی («یونانی گرایی»)، به اقصاء نقاط جهان گسترش یافت و با فرهنگهای دیگر درآمیخت و در نتیجه موجب پویایی و سرزندگی فرهنگ یونانی شد.
در بحث امروز قصد داریم به یکی از جالبترین انواعِ این درآمیختگیِ فلسفی ـ فرهنگی بپردازیم. به عبارتی، میخواهیم دربارة فلسفة نوافلاطونیِ «فلوطین» و یا به قولی پلوتینوس (204 ـ 270 میلادی) گفتگو کنیم.
هر اندازه که در بحث پیشین یعنی فلسفة «اپیکوری»، ما با سادگیِ روابط بین انسان و جهانِ زیستیاش مواجه بودیم، در بحث امروز شاهد تفکر شگفتانگیزی میشویم که به طور عجیب و غریبی میل به پیچیده کردن رابطة انسان با عالم دارد.
بهرحال فلوطین یا همان پلوتینوس را بنیانگذار مکتب نوافلاطونی میدانند. مکتبی که به دلیل نفوذ فرهنگ و تفکرات مختلف در آن، طبعاً علاوه بر پیچیدگی و ابهام، درگیر فراز و نشیبهایی هم بوده و احتمالاً به همین علت، مورخان آنرا به سه دوره تقسیم کردهاند (که البته ما کاری به این تقسیمات نخواهیم داشت و فقط به تفکر فلوطین خواهیم پرداخت).
شاید برای شروع بد نباشد به این موضوع اشاره کنیم که در مجموعة بررسیهای فلسفیِ حاضر، «فلوطین» (یا پلوتینوس)، نخستین فیلسوفی است که در دوره مسیحیت به دنیا آمده است. زادگاه او مصر بوده و برای تحصیلات عالی به اسکندریه رفته است. پروفسور م. م. شریف (در کتاب تاریخ فلسفه شرق و غرب، جلد دوم) درباره او نوشته است:
«در پایان این دوره بود که شوق او به حکمت شرق، وی را برانگیخت تا فرصتی فراچنگ آورد، و در مصاحبت ارتش امپراطور گردیانوس (Gordianus) که به جنگ پادشاه ایران میآمد از شرق دیدن کند. وقتی سپاه مزبور وارد بینالنهرین شد، امپراطور به قتل رسید و پلوتینوس (فلوطین) با مشکلات بسیار به سوی آنتیوخوس رهسپار گردید. از آنجا در سال 224 مسیحی آهنگ روم کرد و بقیة عمر را در آن سامان زیست و تدریس کرد»(تاریخ فلسفه شرق و غرب،1382 : جلد دوم، ص 96).
«شوق به حکمت شرق»، همان چیزی است که موجب رازآمیز کردن فلسفة فلوطین شده است. واقعیت این است که فلسفة وی به دلیل تمایلات عرفانی، خواهی نخواهی ناگزیر به پیچیدگی و ابهام میشود. فلوطین (پلوتینوس) همچنانکه از عنوانِ مشرب فکریاش پیداست، فلسفة خود را بر مبنای اندیشة اصلی فلسفة افلاطون یعنی اعتقاد به «عالم مُثُل» (بهمنزلة عالم حقیقت) ، قرار میدهد. اما در عین حال با «ظرافت کاری»هایی که پی در پی در هستیشناختیِ انسان، جهان و یزدانشناختی انجام میدهد، از فلسفة افلاطون بسیار فراتر میرود و ما را با تفکرِ عریض و طویلِ نیمه فلسفی ـ نیمه عرفانیای روبرو میکند که هر لحظه انتظار میرود حلقهای بدان افزوده میشود. و البته این در حالی است که ظاهراً فلوطین با نگرش دیالکتیکی خویش سعی در از میان برداشتن ثنویتگرایی میان «جهان محسوس و تجربی»، در مقام جهانِ رونوشتی (بدلی) و «جهان مثل»، در مقام جهان اصلی داشته است.
به عنوان مثال چنانچه پروفسور شریف (که متاسفانه نقل قولهای مستقیم کمی از فلوطین آورده است)، گزارش میدهد، از نظر فلوطین:
«حقیقت روحانیست، اما نه مصنوع ذهن است و نه جدا و مستقل از ذهن. حقیقت، وحدت میان عالم و معلوم است، یعنی اتحاد محتوای فکر و فعالیت فکر. روحی که جهان را مینگرد و جهانی که نگریسته میشود، وابستة یکدیگرند، هیچ یک بدون دیگری متضمن حقیقت و معنایی نیستند» (تاریخ فلسفة شرق و غرب، 1382: جلد دوم، ص 97).
کسانی که با «عرفان» آشنایی دارند، به روشنی در اظهار نظر فلوطین ریشههای وحدت دیالکتیکِ متافیزیکی (و یا به قول خود فلوطین«روحانی») را میبینند. به بیانی، مطابق تصویر فلوطین ما با دو مقولة متفاوت از هم اما با این وجود «مبتنی بر هم»ی مواجه هستیم که وجود یکی «ضرورت وجودیِ دیگری» محسوب میشود. و همانگونه که مشاهده میکنیم، سخن از «فکر» و «فعالیت فکری» و یا عالم و معلوم است.
یعنی با همان نگاهِ متافیزیکیای که افلاطون به عالم هستی و یا جهان حقیقت داشت و در نتیجه، «اندیشه» و عقلانیت را امکانی نیمه روحانی میدید، فلوطین هم مبتنی بر همان باور، سراغ فکر و دستگاه فکری میرود و به این ترتیب، در دستگاه دیالکتیکی خویش، جهان محسوس را وارد نمیکند تا (شاید جهت عظمت بخشیدن به بنای هستیشناسانة عالم روحانی و ذات مطلق) آنرا در همان مقام سایة افلاطونی و یا تصویر و یا انعکاس عالم حقیقی (که همانا «نور» پنداشته میشود) نگه دارد. چنانچه معتقد است:
«جهان حس، با اندک تأملی ادراک میشود و دستخوش تفکیک و تضاد و تغییر و زمان و مکان است. در صورتی که امور یا اشیاء واقعی، یعنی مُثُل در عالم روحانی، هر یک فراگیرندة دیگری است و با یکدیگر هماهنگی دارند و ابدی و لاتغییرند ... واقعیت حسی، در حد اعلای خود فقط سهمی از واقعیت حقیقی دارد و به منزلة روگرفت (رونوشت) آن است، و به اقتضای بستگیِ خود به حقیقت، زیباست» (ص 100).
بنابراین همانگونه که میبینیم، جهان محسوس، ارزش و اعتبارش فقط از آنرو کمتر از به اصطلاح «عالم مُثُل» است که دستخوش تغییر و دگرگونیست.
آیا نگرشهایی از این دست، یک جورهایی به برخی از تفکرات دوران نخستین فلسفه شباهت ندارد؟ منظور همان دوران باستانیِ فلسفه است که در آن برخی از فلاسفة پیشاسقراط موسوم به «طبیعتگرایان» میکوشیدند تا جهان و ماهیت آنرا چنان تعریف کنند که تغییر و دگرگونی را از عنصر نخستین و اصلی دور کنند. به عنوان مثال اگر به یاد آوریم «پارمنیدس» معتقد به سکون و ازلی و ابدی بودن جهان هستی بود و تغییر و دگرگونی در عالم محسوس را نمیپذیرفت و آنرا یک جورهایی تشخیص نادرست حواسی میدانست که به اعتقاد وی از اعتبار و اعتماد برخوردار نبود.
به بیانی به نظر میرسد در تفکر فلسفی باستانی و چنانچه میبینیم در دوران هلنیستی اندیشههایی وجود داشته که تصورشان بر این بوده که «آن چیزی میتواند از ارزش و اصالتی ذاتمند» برخوردار باشد که ابدی و جاودان باشد: یعنی غیر قابل تغییر و دگرگونی، و یا به بیانی، چیزی که علت نخستین چیزهای دیگر باشد و خود فارغ از علت باشد. و از قضا فلوطین هم از چنین باوری برخوردار بوده است:
«واحدیت منبعی است که از آن وحدت و کثرت پدید میآیند. او خود بر کنار از فعل است و بالاتر از روح و عالم روحانیِ مُثُل است. ما میتوانیم بگوییم که در او چه نیست ولی نمیتوانیم بگوییم که در او چه هست، زیرا او فوق تمام تعینات و برتر از تمام اوصاف است. حتا اگر عالیترین صفات را به او نسبت دهیم ـ آن هم نه به صورت مطلق بلکه به طور مقید ـ معذلک باید بگوییم که خدا هنوز آن نیست و برتر از آن است. خدا تحدید ناپذیر و لایتناهی است و علم او از عالم معلوم جدا نیست، زیرا او از حد نسبت بین عالم و معلوم درگذشته است. او آگاه نیست بلکه فوق آگاه است، زیرا دارای درک بیواسطه است؛ ادراکش از عقل ناطقه برتر و حتا از ادراک شهودی روح والاتر است....، خود موضوع هیچ ضرورتی نیست. آزادی مطلق است؛ زیرا آزادی عالم روح از او سرچشمه میگیرد؛ او غایتی ندارد، چرا که غایت از آنِ جهان صیرورت است. او علت نخستین است و به عنوان خیر، علت غایی تمام موجودات است لکن به عنوان علت غایی و نخستین با معلول خود قدیم میباشد. چون چیزی فوق او نیست، در چیز دیگری نیست بلکه چیزهای دیگر در اوست...» (همانجا، ص 103).
به عبارتی به راحتی میتوان چنین نتیجهگیری کرد که فلوطین، در بالا دستِ عالم مثل افلاطونی، وجود خدا یا «ذات مطلق»ی میبیند که غیر قابل توصیف است؛ زیرا چنانچه در بالا گفته شد، «خدا هنوز آن نیست و برتر از آن است». اما نکتة مهمی که (در این دستگاه فلسفیِ ظریفکاریِ عوالم روحانی) وجود دارد این مسئله است که چنانچه دیده شد، از نظر فلوطین، عالم روحانی یا همان عالم مُثُل، تنها میتواند انعکاس «ذات مطلق» باشد:
«دنیای روحانی (عالم مثل)، از نفس جهان برتر است و تصویری است از مبداء اعلا، یعنی خدا یا واحد یا خیر مطلق. دنیای روحانی، در حقیقت انعکاس ذات مطلق است؛ نوری است که از مطلق سرچشمه میگیرد و به وسیلة آن، مطلق خود را مشاهده میکند» (همانجا، ص 101).
در همینجا لازم است تأمل کنیم و به مسئلهای که فلوطین در برابرمان میگذارد لحظهای بیندیشیم. یعنی این مسئلة مهم را دریابیم که اگر عالم مُثُل (که تا همین لحظات قبل فکر میکردیم عالم حقایق است)، به گفتة فلوطین نه عالم حقایق بلکه «عالم انعکاس یا تصویر ذات مطلق» (که همانا حقایق نیز باشد)، این بدین معنی است که «عالم مثل» هم به نوعی خود «جهانی بدلی»ست.
از سوی دیگر اگر در مقایسه با «جهان محسوس»، «حقیقت عالم مثلی» که این همه در دستگاه فلسفیِ متافیزیکِ افلاطونی به وجودش مینازیدهاند، «ذات»اش را نه از خود بل از عالم دیگری که جایگاه «ذات مطلق» است میگرفته، این بدین معنی است که «جهان محسوس، نه رونوشت عالم مثل» بل «رونوشتِ رونوشتِ ذات مطلق» است.
بنابراین چنانچه میبینیم در دستگاه ظریفکاری ـ متافیزیکیِ فلوطینی، آنچه ما را به شگفتی میاندازد، فراتر رفتن فلوطین از افلاطون، آنهم از طریق ابداع و اضافه کردن یک طبقة فوقانی به عالم مُثُل افلاطونیست؛ به بیانی میتوان گفت اکنون با «سوپر متافیزیک» مواجه هستیم. زیرا چنانچه هم اکنون دانستیم عالم مثل فقط «تصویری است از مبداء اعلا یا خدا»؛ و یا نوری که از مطلق سرچشمه میگیرد و در «عالم مثل» میافتد تا «ذات مطلق» خود را «در آن» (احتمالا در زبان استعاره«در آن»: به مثابه ظرفی عاری از نقش که به وسیلة زیبایی و حقیقت «ذات مطلق» نقش پذیر میشود) مشاهده کند.
شاید جالب باشد که بدانیم این گونه نظریاتِ شاعرانة فلوطین در «عرفانِ» برخی از فرهنگها نفوذ کرده است که صد در صد، باعث زیبایی و غنای تخیل شاعرانة آن قلمروهای عرفانی شده است. به طوری که حتا در ادبیات عرفانیِ کلاسیک ایرانی میتوان نشانهها و اثرگذاریهای آنرا دید. به عنوان مثال آنجا که از دید شاعر، کل عالم هستی و یا «حتا ماه و خورشید هم» ، آیینه گردان جمال و زیبایی یار میشوند. (و از قضا همین امر آمیزش افقها و فرهنگها، یکبار دیگر بر اهمیت دورة هلنیسم گواهی میدهد که در بحث پیشین (شماره 6) از آن سخن گفتیم) .
باری، فلوطین (حال چه به دلیل ارزشهای برخاسته از تصاویرِ متعلق به ذات مطلق و یا به هر دلیل دیگر)، «جهان محسوس» را با وجودیکه به دستگاه دیالکتیک متافیزیکی اجازة ورود نمیدهد، به هیچ وجه، تحقیر نمیکند، و حتا سعی میکند، «بدل» بودن آن را با «ذاتی» اعلام کردناش، به نوعی توجیه کند. و با این باور باری دیگر بر دستگاهِ نیمه عرفانی و نیمه شاعرانگیِ «سوپر متافیزیکیِ خود» تکیه میزند و در نهایت مجبور میشود در مقام فیلسوفی ایدآلیست، از راه تذکر دادن به مسئلة گریز ناپذیر بودنِ جهانِ به اصطلاح «بدلی»، بر جهان محسوس و مادی مُهر تأیید بزند.
اما از نظر فلوطین این تأیید مانع از آن نمیشود که «شر آمیز بودن» جهان محسوس نادیده انگاشته شود. «شرّ»ی که به باور وی صرفاً به دلیل اختیار و نفوس فردی شکل میگیرد:
«پس این عالم را نباید تحقیر کرد ... باید گفت که جهان محسوس زیبا و خوب است اما چون رو گرفت (رونوشت) است، به زیبایی و خوبی اصل نیست و نیز به سبب اختیار نفوس فردی دارای عنصر شر است [...] شر همواره تا حدی با خیر درآمیخته است و هیچ انسانی کاملاً بد نیست. شر از شخصیت برمیخیزد و شخصیت بر اختیار انسانی استوار است» (همانجا، صص 101 ، 106) .
اگر بشود میخواهیم به زبان استعاره اینطور بگوییم که در جهانی که «عالم بالا یا روحانی» به نوعی از طریق آیینههای تودرتویش با عالم پایین درآمیخته، مسلم است که در چنین نظام هستیشناختی درنهایت شر و خیر هم، درهم خواهند آمیخت. و بدین ترتیب انسان، نیز همچون خودِ جهانی که در آن زندگی میکند آمیختهای میشود از خیر و شر. یعنی با وجودیکه «عقل و عقلانیتِ» انسان (به دلیل امکان ارتباطیاش با عالم بالا و روحانی) از مقام والا و نیمه روحانیای برخوردار است، با این حال «بدن» انسان هم، در چنین نظام هستیشناختیای مشروعیتِ وجودی مییابد و در نتیجه از افق نگرش فلوطینِ وابسته به این نظام فکری، مُهر تأییدی میگیرد. بنابراین طبیعی است که در این نظام فلسفی، به لحاظ «روش شناختی» (چنانچه پروفسور شریف گزارش میدهد)، از نظر فلوطین ازدواج و زندگی زناشویی مکروه نباشد. شریف در اینباره چنین میگوید:
«زهد پلوتینوس (فلوطین) همانند زهد مرتاضان و مسیحیان پیشین که عزب ماندن را ترجیح میدادند و امور متعلق به بدن را خوار میپنداشتند نیست. از نظر پلوتینوس عشق زناشویی تصویری از اتحاد روحانی با واحد است و احتمالاً آغاز ترقی معنوی و صعود به عالم روحانی است. هر چند تجرید از بدن پسندیده و مطلوب است، معذلک نباید بدن را یکسره از یاد برد ...» (همانجا ص 105).
روش فلسفی فلوطین همانگونه که تا کنون دریافتهایم، دیالکتیک ایدآلیستی و یا به قول خودش «دیالکتیک روحانی» است. اگر بخواهیم این اصطلاح را در وجه کاربردی آن توضیح دهیم، میتوان گفت که در این روش به دلیل ابداعات فلوطین، در آن با مجموعه حلقههای موقعیتیِ چند گانه (احتمالا سه گانه)ای سروکار داریم که با ارجحیت دادن و یا مقدم پنداشتن «عنصر روحانی» در هریک از موقعیتها، مرتبة جایگاهی آن موقعیتها نسبت به موقعیت «مطلق روحانی» تضمین و متعین میشود.
بنابراین «معیارِ ارزشی ـ منزلتی» در این مجموعه موقعیتِ «توی هم و سه گانه»، روحانی بودن یا نبودن (یا اصل و بدل بودن) «ذاتِ» موقعیت است و یا به بیانی، دوری و نزدیکیِ موقعیت بدلی با «ذات مطلق». یعنی هر چند که ما با روشی دیالکتیکی مواجه هستیم اما به دلیل وجود عنصر روحانیِ بینیاز از علتِ وجودی، در این مجموعة دیالکتیکی، خوانشی که صورت میگیرد، خواهی نخواهی «سلسله مراتبی» خواهد بود.
و بالاخره اینکه بر اساس این خوانشِ «سلسله مراتبیِ» مبتنی بر قلمروهای سهگانة انضمامی و تویهم، ما با معماری عالم و انسان و خدا از نظر فلوطین به صورت زیر مواجه میشویم:
حلقة اول : (طبقة فوقانی جهان هستی)، استقرار «ذات مطلق»
حلقة دوم: عالم مُثل، محل «جلوة» ذات مطلق، و یا محلی که تصویر ذات مطلق در آن میافتد: رونوشت عالم مطلق.
حلقة سوم: یا همان جهان محسوس است که همانگونه که دیدیم رونوشت عالم مُثل است، سکونتگاه انسانِ دارای قدرت انتخاب و اراده و بنابراین محل بروز خیر و شر باهم.
جالب است بدانیم که فلوطین، عین همین تقسیم بندیِ سهگانة انضمامی (تویهم) را هم در مورد «هستیشناختی جهان محسوس» و هم در مورد «هستیشناختی انسان» به کار میگیرد. چنانچه ما با «نفس جهان» مواجه میشویم به همان صورت که در تقسیمات سهگانه و انضمامی انسان با «نفس انسان» روبروییم.
بهرحال وی انسان را به سه جزء «جسم ، نفس و روح » تقسیم میکند (همانجا ص 97). که البته همانطور که حدس زده میشود، هر یک از آنها از ظرافتکاریهای خاص و تقسیمات خود نیز برخوردارند که ما از ذکر آنها صرف نظر میکنیم و فقط به کلیت آن در زیر اشاره میکنیم:
جزء اول جسم، مرکب از ماده و صورت است . و کار جزء دوم «نفس» تعقل است. «شخصیتِ» آدمی وابسته به نفس است. شخصیت آدمی بین خیر و شر رفت و آمد دارد. و بالاخره موقعیت عالیترِ آدمی، جزء سوم او یعنی «روح» اوست که در بالاترین موقعیت هستیشناسانة آدمی جای دارد و در نتیجه به «عالم مثل» دسترسی دارد. نفس که کارش تعقل است و همواره گرایش به جایگاه روح دارد زیرا ذات روح به اعتقاد فلوطین «علم» است، علمی که عالم مثل را درمییابد (همانجا، ص 98، 99).
همچنان که میبینیم ما با تقسیم بندی جالبی سروکار داریم که پنداری میل به زاد و ولد بیشتر خود دارد: تقسیمی و ظرافتی تا بینهایت....
واقعیت این است که به نظر میرسد، نگرش متافیزیکی فلوطین در زمانة خودش بسیار دقیق است و به راستی سعی دارد تا کل عالم هستی را تبیین کند به طوری که در خصوص زمان، مکان و حرکت نیز اظهار نظرهایی داشته است؛ هر چند که در موارد بسیار، این نظریات عمیقاً آدمی را از قدرت ذهنی خلاق و الهامگیرندة وی از سایر باورهای فرهنگی ـ اعتقادی، به شگفتی وامیدارد. به عنوان مثال معتقد است که:
«هنگامی که نفسِ عالم (جهان) میخواهد از روی مثل جاویدان، قوانین حیاتی بیافریند از ابدیت تصویری ناقص برمیدارد و بدین وسیله برای ما زمان به وجود میآورد» (همانجا، ص 100).
از این نمونهها در اندیشة فلوطین بسیار است و مهم برای ما در این سری مباحث، (همانگونه که قبلاً هم گفتهایم)، فهم علمی در خصوص شناخت جهان و یا ماهیت شکلگیری عالم نیست، (که مسلماً برای دستیابی به آن نوع فهم میباید سراغ منابع علمیِ خاص آن موضوع رفت) بلکه مهم در اینجا نحوة فلسفیدنِ فلاسفه و انتخاب منابع شناختیشان از بین قلمروهاست. فیالمثل اینکه آیا برای تبیین مسائل بشری، متکی به جهان محسوس میشوند و جهان تجربی را قابل اعتماد میدانند و یا اینکه قوة شناخت را به عالمی دیگر وصل میکنند ...
باری ، در خصوص فلوطین دیدیم با وجودیکه وی به جهان محسوس و تجربی رسمیت میدهد، اما از آنجا که حاضر نیست به این جهان، آن اعتبارِ لازم برای موقعیتِ «تألیفی شناخت» را بدهد، آنرا به «حاشیه» میراند و از آن موقعیتی حاشیهای یا «فرعی» و یا به اصطلاح خودش «بدلی» میسازد. در حالیکه فیالمثل (از بین فلاسفهای که تا کنون بررسی کردهایم)، میبینیم که ارسطو به نوعی با «اجتماعی دانستن انسان»، نشان میدهد که نسبتاً به پتانسیلهای قوی شناخت در جهان محسوس پی برده است و آنرا تا حد زیادی درک کرده است، هرچند که در نهایت با موضعگیریهای متافیزیکیاش، دستاوردهای این شناخت را غیرفعال میسازد .
بهرحال ، فلوطین با ساخت نظام فلسفیِ «نوافلاطونی» یکی از متفکران مهم دورة هلنیستی به شمار میآید. و همانگونه که گفته شد، اندیشة وی به طرز شکوهمندی در ادبیات عرفانی، خصوصاً در قلمرو شعر جایگاه خاصی پیدا کرده است و شاید یکی از دلایلش تمایل ذاتی روش فلسفی اوست که خود را مستعد چرخشهای دیالکتیکی و تقسیمات بیشتر ساخته است یعنی ساختن و مهیا کردن همان فضایی که در آن بتوان با به کارگیری عناصر جزئیتر، موقعیتهایی رازآمیز ساخت: تو گویی با بنایی چند طبقه و بزرگ روبروییم که در هر طبقه اطاقهایی تو در تو با انبوهی از راهرو و احتمالاً اشکاف و گنجه احاطه شده است ....
پس از متن:
برای نوشتن این متن از کتاب زیر استفاده شده است:
«تاریخ فلسفة شرق و غرب » (جلد دوم ، فصل 5 ، فلسفة نو افلاطونی ، نوشته م. شریف) ، زیر نظر سَروِپالی راداکریشنان، ترجمه جواد یوسفیان، انتشارات علمی و فرهنگی، 1382
مرداد 1390
در بحث امروز قصد داریم به یکی از جالبترین انواعِ این درآمیختگیِ فلسفی ـ فرهنگی بپردازیم. به عبارتی، میخواهیم دربارة فلسفة نوافلاطونیِ «فلوطین» و یا به قولی پلوتینوس (204 ـ 270 میلادی) گفتگو کنیم.
هر اندازه که در بحث پیشین یعنی فلسفة «اپیکوری»، ما با سادگیِ روابط بین انسان و جهانِ زیستیاش مواجه بودیم، در بحث امروز شاهد تفکر شگفتانگیزی میشویم که به طور عجیب و غریبی میل به پیچیده کردن رابطة انسان با عالم دارد.
بهرحال فلوطین یا همان پلوتینوس را بنیانگذار مکتب نوافلاطونی میدانند. مکتبی که به دلیل نفوذ فرهنگ و تفکرات مختلف در آن، طبعاً علاوه بر پیچیدگی و ابهام، درگیر فراز و نشیبهایی هم بوده و احتمالاً به همین علت، مورخان آنرا به سه دوره تقسیم کردهاند (که البته ما کاری به این تقسیمات نخواهیم داشت و فقط به تفکر فلوطین خواهیم پرداخت).
شاید برای شروع بد نباشد به این موضوع اشاره کنیم که در مجموعة بررسیهای فلسفیِ حاضر، «فلوطین» (یا پلوتینوس)، نخستین فیلسوفی است که در دوره مسیحیت به دنیا آمده است. زادگاه او مصر بوده و برای تحصیلات عالی به اسکندریه رفته است. پروفسور م. م. شریف (در کتاب تاریخ فلسفه شرق و غرب، جلد دوم) درباره او نوشته است:
«در پایان این دوره بود که شوق او به حکمت شرق، وی را برانگیخت تا فرصتی فراچنگ آورد، و در مصاحبت ارتش امپراطور گردیانوس (Gordianus) که به جنگ پادشاه ایران میآمد از شرق دیدن کند. وقتی سپاه مزبور وارد بینالنهرین شد، امپراطور به قتل رسید و پلوتینوس (فلوطین) با مشکلات بسیار به سوی آنتیوخوس رهسپار گردید. از آنجا در سال 224 مسیحی آهنگ روم کرد و بقیة عمر را در آن سامان زیست و تدریس کرد»(تاریخ فلسفه شرق و غرب،1382 : جلد دوم، ص 96).
«شوق به حکمت شرق»، همان چیزی است که موجب رازآمیز کردن فلسفة فلوطین شده است. واقعیت این است که فلسفة وی به دلیل تمایلات عرفانی، خواهی نخواهی ناگزیر به پیچیدگی و ابهام میشود. فلوطین (پلوتینوس) همچنانکه از عنوانِ مشرب فکریاش پیداست، فلسفة خود را بر مبنای اندیشة اصلی فلسفة افلاطون یعنی اعتقاد به «عالم مُثُل» (بهمنزلة عالم حقیقت) ، قرار میدهد. اما در عین حال با «ظرافت کاری»هایی که پی در پی در هستیشناختیِ انسان، جهان و یزدانشناختی انجام میدهد، از فلسفة افلاطون بسیار فراتر میرود و ما را با تفکرِ عریض و طویلِ نیمه فلسفی ـ نیمه عرفانیای روبرو میکند که هر لحظه انتظار میرود حلقهای بدان افزوده میشود. و البته این در حالی است که ظاهراً فلوطین با نگرش دیالکتیکی خویش سعی در از میان برداشتن ثنویتگرایی میان «جهان محسوس و تجربی»، در مقام جهانِ رونوشتی (بدلی) و «جهان مثل»، در مقام جهان اصلی داشته است.
به عنوان مثال چنانچه پروفسور شریف (که متاسفانه نقل قولهای مستقیم کمی از فلوطین آورده است)، گزارش میدهد، از نظر فلوطین:
«حقیقت روحانیست، اما نه مصنوع ذهن است و نه جدا و مستقل از ذهن. حقیقت، وحدت میان عالم و معلوم است، یعنی اتحاد محتوای فکر و فعالیت فکر. روحی که جهان را مینگرد و جهانی که نگریسته میشود، وابستة یکدیگرند، هیچ یک بدون دیگری متضمن حقیقت و معنایی نیستند» (تاریخ فلسفة شرق و غرب، 1382: جلد دوم، ص 97).
کسانی که با «عرفان» آشنایی دارند، به روشنی در اظهار نظر فلوطین ریشههای وحدت دیالکتیکِ متافیزیکی (و یا به قول خود فلوطین«روحانی») را میبینند. به بیانی، مطابق تصویر فلوطین ما با دو مقولة متفاوت از هم اما با این وجود «مبتنی بر هم»ی مواجه هستیم که وجود یکی «ضرورت وجودیِ دیگری» محسوب میشود. و همانگونه که مشاهده میکنیم، سخن از «فکر» و «فعالیت فکری» و یا عالم و معلوم است.
یعنی با همان نگاهِ متافیزیکیای که افلاطون به عالم هستی و یا جهان حقیقت داشت و در نتیجه، «اندیشه» و عقلانیت را امکانی نیمه روحانی میدید، فلوطین هم مبتنی بر همان باور، سراغ فکر و دستگاه فکری میرود و به این ترتیب، در دستگاه دیالکتیکی خویش، جهان محسوس را وارد نمیکند تا (شاید جهت عظمت بخشیدن به بنای هستیشناسانة عالم روحانی و ذات مطلق) آنرا در همان مقام سایة افلاطونی و یا تصویر و یا انعکاس عالم حقیقی (که همانا «نور» پنداشته میشود) نگه دارد. چنانچه معتقد است:
«جهان حس، با اندک تأملی ادراک میشود و دستخوش تفکیک و تضاد و تغییر و زمان و مکان است. در صورتی که امور یا اشیاء واقعی، یعنی مُثُل در عالم روحانی، هر یک فراگیرندة دیگری است و با یکدیگر هماهنگی دارند و ابدی و لاتغییرند ... واقعیت حسی، در حد اعلای خود فقط سهمی از واقعیت حقیقی دارد و به منزلة روگرفت (رونوشت) آن است، و به اقتضای بستگیِ خود به حقیقت، زیباست» (ص 100).
بنابراین همانگونه که میبینیم، جهان محسوس، ارزش و اعتبارش فقط از آنرو کمتر از به اصطلاح «عالم مُثُل» است که دستخوش تغییر و دگرگونیست.
آیا نگرشهایی از این دست، یک جورهایی به برخی از تفکرات دوران نخستین فلسفه شباهت ندارد؟ منظور همان دوران باستانیِ فلسفه است که در آن برخی از فلاسفة پیشاسقراط موسوم به «طبیعتگرایان» میکوشیدند تا جهان و ماهیت آنرا چنان تعریف کنند که تغییر و دگرگونی را از عنصر نخستین و اصلی دور کنند. به عنوان مثال اگر به یاد آوریم «پارمنیدس» معتقد به سکون و ازلی و ابدی بودن جهان هستی بود و تغییر و دگرگونی در عالم محسوس را نمیپذیرفت و آنرا یک جورهایی تشخیص نادرست حواسی میدانست که به اعتقاد وی از اعتبار و اعتماد برخوردار نبود.
به بیانی به نظر میرسد در تفکر فلسفی باستانی و چنانچه میبینیم در دوران هلنیستی اندیشههایی وجود داشته که تصورشان بر این بوده که «آن چیزی میتواند از ارزش و اصالتی ذاتمند» برخوردار باشد که ابدی و جاودان باشد: یعنی غیر قابل تغییر و دگرگونی، و یا به بیانی، چیزی که علت نخستین چیزهای دیگر باشد و خود فارغ از علت باشد. و از قضا فلوطین هم از چنین باوری برخوردار بوده است:
«واحدیت منبعی است که از آن وحدت و کثرت پدید میآیند. او خود بر کنار از فعل است و بالاتر از روح و عالم روحانیِ مُثُل است. ما میتوانیم بگوییم که در او چه نیست ولی نمیتوانیم بگوییم که در او چه هست، زیرا او فوق تمام تعینات و برتر از تمام اوصاف است. حتا اگر عالیترین صفات را به او نسبت دهیم ـ آن هم نه به صورت مطلق بلکه به طور مقید ـ معذلک باید بگوییم که خدا هنوز آن نیست و برتر از آن است. خدا تحدید ناپذیر و لایتناهی است و علم او از عالم معلوم جدا نیست، زیرا او از حد نسبت بین عالم و معلوم درگذشته است. او آگاه نیست بلکه فوق آگاه است، زیرا دارای درک بیواسطه است؛ ادراکش از عقل ناطقه برتر و حتا از ادراک شهودی روح والاتر است....، خود موضوع هیچ ضرورتی نیست. آزادی مطلق است؛ زیرا آزادی عالم روح از او سرچشمه میگیرد؛ او غایتی ندارد، چرا که غایت از آنِ جهان صیرورت است. او علت نخستین است و به عنوان خیر، علت غایی تمام موجودات است لکن به عنوان علت غایی و نخستین با معلول خود قدیم میباشد. چون چیزی فوق او نیست، در چیز دیگری نیست بلکه چیزهای دیگر در اوست...» (همانجا، ص 103).
به عبارتی به راحتی میتوان چنین نتیجهگیری کرد که فلوطین، در بالا دستِ عالم مثل افلاطونی، وجود خدا یا «ذات مطلق»ی میبیند که غیر قابل توصیف است؛ زیرا چنانچه در بالا گفته شد، «خدا هنوز آن نیست و برتر از آن است». اما نکتة مهمی که (در این دستگاه فلسفیِ ظریفکاریِ عوالم روحانی) وجود دارد این مسئله است که چنانچه دیده شد، از نظر فلوطین، عالم روحانی یا همان عالم مُثُل، تنها میتواند انعکاس «ذات مطلق» باشد:
«دنیای روحانی (عالم مثل)، از نفس جهان برتر است و تصویری است از مبداء اعلا، یعنی خدا یا واحد یا خیر مطلق. دنیای روحانی، در حقیقت انعکاس ذات مطلق است؛ نوری است که از مطلق سرچشمه میگیرد و به وسیلة آن، مطلق خود را مشاهده میکند» (همانجا، ص 101).
در همینجا لازم است تأمل کنیم و به مسئلهای که فلوطین در برابرمان میگذارد لحظهای بیندیشیم. یعنی این مسئلة مهم را دریابیم که اگر عالم مُثُل (که تا همین لحظات قبل فکر میکردیم عالم حقایق است)، به گفتة فلوطین نه عالم حقایق بلکه «عالم انعکاس یا تصویر ذات مطلق» (که همانا حقایق نیز باشد)، این بدین معنی است که «عالم مثل» هم به نوعی خود «جهانی بدلی»ست.
از سوی دیگر اگر در مقایسه با «جهان محسوس»، «حقیقت عالم مثلی» که این همه در دستگاه فلسفیِ متافیزیکِ افلاطونی به وجودش مینازیدهاند، «ذات»اش را نه از خود بل از عالم دیگری که جایگاه «ذات مطلق» است میگرفته، این بدین معنی است که «جهان محسوس، نه رونوشت عالم مثل» بل «رونوشتِ رونوشتِ ذات مطلق» است.
بنابراین چنانچه میبینیم در دستگاه ظریفکاری ـ متافیزیکیِ فلوطینی، آنچه ما را به شگفتی میاندازد، فراتر رفتن فلوطین از افلاطون، آنهم از طریق ابداع و اضافه کردن یک طبقة فوقانی به عالم مُثُل افلاطونیست؛ به بیانی میتوان گفت اکنون با «سوپر متافیزیک» مواجه هستیم. زیرا چنانچه هم اکنون دانستیم عالم مثل فقط «تصویری است از مبداء اعلا یا خدا»؛ و یا نوری که از مطلق سرچشمه میگیرد و در «عالم مثل» میافتد تا «ذات مطلق» خود را «در آن» (احتمالا در زبان استعاره«در آن»: به مثابه ظرفی عاری از نقش که به وسیلة زیبایی و حقیقت «ذات مطلق» نقش پذیر میشود) مشاهده کند.
شاید جالب باشد که بدانیم این گونه نظریاتِ شاعرانة فلوطین در «عرفانِ» برخی از فرهنگها نفوذ کرده است که صد در صد، باعث زیبایی و غنای تخیل شاعرانة آن قلمروهای عرفانی شده است. به طوری که حتا در ادبیات عرفانیِ کلاسیک ایرانی میتوان نشانهها و اثرگذاریهای آنرا دید. به عنوان مثال آنجا که از دید شاعر، کل عالم هستی و یا «حتا ماه و خورشید هم» ، آیینه گردان جمال و زیبایی یار میشوند. (و از قضا همین امر آمیزش افقها و فرهنگها، یکبار دیگر بر اهمیت دورة هلنیسم گواهی میدهد که در بحث پیشین (شماره 6) از آن سخن گفتیم) .
باری، فلوطین (حال چه به دلیل ارزشهای برخاسته از تصاویرِ متعلق به ذات مطلق و یا به هر دلیل دیگر)، «جهان محسوس» را با وجودیکه به دستگاه دیالکتیک متافیزیکی اجازة ورود نمیدهد، به هیچ وجه، تحقیر نمیکند، و حتا سعی میکند، «بدل» بودن آن را با «ذاتی» اعلام کردناش، به نوعی توجیه کند. و با این باور باری دیگر بر دستگاهِ نیمه عرفانی و نیمه شاعرانگیِ «سوپر متافیزیکیِ خود» تکیه میزند و در نهایت مجبور میشود در مقام فیلسوفی ایدآلیست، از راه تذکر دادن به مسئلة گریز ناپذیر بودنِ جهانِ به اصطلاح «بدلی»، بر جهان محسوس و مادی مُهر تأیید بزند.
اما از نظر فلوطین این تأیید مانع از آن نمیشود که «شر آمیز بودن» جهان محسوس نادیده انگاشته شود. «شرّ»ی که به باور وی صرفاً به دلیل اختیار و نفوس فردی شکل میگیرد:
«پس این عالم را نباید تحقیر کرد ... باید گفت که جهان محسوس زیبا و خوب است اما چون رو گرفت (رونوشت) است، به زیبایی و خوبی اصل نیست و نیز به سبب اختیار نفوس فردی دارای عنصر شر است [...] شر همواره تا حدی با خیر درآمیخته است و هیچ انسانی کاملاً بد نیست. شر از شخصیت برمیخیزد و شخصیت بر اختیار انسانی استوار است» (همانجا، صص 101 ، 106) .
اگر بشود میخواهیم به زبان استعاره اینطور بگوییم که در جهانی که «عالم بالا یا روحانی» به نوعی از طریق آیینههای تودرتویش با عالم پایین درآمیخته، مسلم است که در چنین نظام هستیشناختی درنهایت شر و خیر هم، درهم خواهند آمیخت. و بدین ترتیب انسان، نیز همچون خودِ جهانی که در آن زندگی میکند آمیختهای میشود از خیر و شر. یعنی با وجودیکه «عقل و عقلانیتِ» انسان (به دلیل امکان ارتباطیاش با عالم بالا و روحانی) از مقام والا و نیمه روحانیای برخوردار است، با این حال «بدن» انسان هم، در چنین نظام هستیشناختیای مشروعیتِ وجودی مییابد و در نتیجه از افق نگرش فلوطینِ وابسته به این نظام فکری، مُهر تأییدی میگیرد. بنابراین طبیعی است که در این نظام فلسفی، به لحاظ «روش شناختی» (چنانچه پروفسور شریف گزارش میدهد)، از نظر فلوطین ازدواج و زندگی زناشویی مکروه نباشد. شریف در اینباره چنین میگوید:
«زهد پلوتینوس (فلوطین) همانند زهد مرتاضان و مسیحیان پیشین که عزب ماندن را ترجیح میدادند و امور متعلق به بدن را خوار میپنداشتند نیست. از نظر پلوتینوس عشق زناشویی تصویری از اتحاد روحانی با واحد است و احتمالاً آغاز ترقی معنوی و صعود به عالم روحانی است. هر چند تجرید از بدن پسندیده و مطلوب است، معذلک نباید بدن را یکسره از یاد برد ...» (همانجا ص 105).
روش فلسفی فلوطین همانگونه که تا کنون دریافتهایم، دیالکتیک ایدآلیستی و یا به قول خودش «دیالکتیک روحانی» است. اگر بخواهیم این اصطلاح را در وجه کاربردی آن توضیح دهیم، میتوان گفت که در این روش به دلیل ابداعات فلوطین، در آن با مجموعه حلقههای موقعیتیِ چند گانه (احتمالا سه گانه)ای سروکار داریم که با ارجحیت دادن و یا مقدم پنداشتن «عنصر روحانی» در هریک از موقعیتها، مرتبة جایگاهی آن موقعیتها نسبت به موقعیت «مطلق روحانی» تضمین و متعین میشود.
بنابراین «معیارِ ارزشی ـ منزلتی» در این مجموعه موقعیتِ «توی هم و سه گانه»، روحانی بودن یا نبودن (یا اصل و بدل بودن) «ذاتِ» موقعیت است و یا به بیانی، دوری و نزدیکیِ موقعیت بدلی با «ذات مطلق». یعنی هر چند که ما با روشی دیالکتیکی مواجه هستیم اما به دلیل وجود عنصر روحانیِ بینیاز از علتِ وجودی، در این مجموعة دیالکتیکی، خوانشی که صورت میگیرد، خواهی نخواهی «سلسله مراتبی» خواهد بود.
و بالاخره اینکه بر اساس این خوانشِ «سلسله مراتبیِ» مبتنی بر قلمروهای سهگانة انضمامی و تویهم، ما با معماری عالم و انسان و خدا از نظر فلوطین به صورت زیر مواجه میشویم:
حلقة اول : (طبقة فوقانی جهان هستی)، استقرار «ذات مطلق»
حلقة دوم: عالم مُثل، محل «جلوة» ذات مطلق، و یا محلی که تصویر ذات مطلق در آن میافتد: رونوشت عالم مطلق.
حلقة سوم: یا همان جهان محسوس است که همانگونه که دیدیم رونوشت عالم مُثل است، سکونتگاه انسانِ دارای قدرت انتخاب و اراده و بنابراین محل بروز خیر و شر باهم.
جالب است بدانیم که فلوطین، عین همین تقسیم بندیِ سهگانة انضمامی (تویهم) را هم در مورد «هستیشناختی جهان محسوس» و هم در مورد «هستیشناختی انسان» به کار میگیرد. چنانچه ما با «نفس جهان» مواجه میشویم به همان صورت که در تقسیمات سهگانه و انضمامی انسان با «نفس انسان» روبروییم.
بهرحال وی انسان را به سه جزء «جسم ، نفس و روح » تقسیم میکند (همانجا ص 97). که البته همانطور که حدس زده میشود، هر یک از آنها از ظرافتکاریهای خاص و تقسیمات خود نیز برخوردارند که ما از ذکر آنها صرف نظر میکنیم و فقط به کلیت آن در زیر اشاره میکنیم:
جزء اول جسم، مرکب از ماده و صورت است . و کار جزء دوم «نفس» تعقل است. «شخصیتِ» آدمی وابسته به نفس است. شخصیت آدمی بین خیر و شر رفت و آمد دارد. و بالاخره موقعیت عالیترِ آدمی، جزء سوم او یعنی «روح» اوست که در بالاترین موقعیت هستیشناسانة آدمی جای دارد و در نتیجه به «عالم مثل» دسترسی دارد. نفس که کارش تعقل است و همواره گرایش به جایگاه روح دارد زیرا ذات روح به اعتقاد فلوطین «علم» است، علمی که عالم مثل را درمییابد (همانجا، ص 98، 99).
همچنان که میبینیم ما با تقسیم بندی جالبی سروکار داریم که پنداری میل به زاد و ولد بیشتر خود دارد: تقسیمی و ظرافتی تا بینهایت....
واقعیت این است که به نظر میرسد، نگرش متافیزیکی فلوطین در زمانة خودش بسیار دقیق است و به راستی سعی دارد تا کل عالم هستی را تبیین کند به طوری که در خصوص زمان، مکان و حرکت نیز اظهار نظرهایی داشته است؛ هر چند که در موارد بسیار، این نظریات عمیقاً آدمی را از قدرت ذهنی خلاق و الهامگیرندة وی از سایر باورهای فرهنگی ـ اعتقادی، به شگفتی وامیدارد. به عنوان مثال معتقد است که:
«هنگامی که نفسِ عالم (جهان) میخواهد از روی مثل جاویدان، قوانین حیاتی بیافریند از ابدیت تصویری ناقص برمیدارد و بدین وسیله برای ما زمان به وجود میآورد» (همانجا، ص 100).
از این نمونهها در اندیشة فلوطین بسیار است و مهم برای ما در این سری مباحث، (همانگونه که قبلاً هم گفتهایم)، فهم علمی در خصوص شناخت جهان و یا ماهیت شکلگیری عالم نیست، (که مسلماً برای دستیابی به آن نوع فهم میباید سراغ منابع علمیِ خاص آن موضوع رفت) بلکه مهم در اینجا نحوة فلسفیدنِ فلاسفه و انتخاب منابع شناختیشان از بین قلمروهاست. فیالمثل اینکه آیا برای تبیین مسائل بشری، متکی به جهان محسوس میشوند و جهان تجربی را قابل اعتماد میدانند و یا اینکه قوة شناخت را به عالمی دیگر وصل میکنند ...
باری ، در خصوص فلوطین دیدیم با وجودیکه وی به جهان محسوس و تجربی رسمیت میدهد، اما از آنجا که حاضر نیست به این جهان، آن اعتبارِ لازم برای موقعیتِ «تألیفی شناخت» را بدهد، آنرا به «حاشیه» میراند و از آن موقعیتی حاشیهای یا «فرعی» و یا به اصطلاح خودش «بدلی» میسازد. در حالیکه فیالمثل (از بین فلاسفهای که تا کنون بررسی کردهایم)، میبینیم که ارسطو به نوعی با «اجتماعی دانستن انسان»، نشان میدهد که نسبتاً به پتانسیلهای قوی شناخت در جهان محسوس پی برده است و آنرا تا حد زیادی درک کرده است، هرچند که در نهایت با موضعگیریهای متافیزیکیاش، دستاوردهای این شناخت را غیرفعال میسازد .
بهرحال ، فلوطین با ساخت نظام فلسفیِ «نوافلاطونی» یکی از متفکران مهم دورة هلنیستی به شمار میآید. و همانگونه که گفته شد، اندیشة وی به طرز شکوهمندی در ادبیات عرفانی، خصوصاً در قلمرو شعر جایگاه خاصی پیدا کرده است و شاید یکی از دلایلش تمایل ذاتی روش فلسفی اوست که خود را مستعد چرخشهای دیالکتیکی و تقسیمات بیشتر ساخته است یعنی ساختن و مهیا کردن همان فضایی که در آن بتوان با به کارگیری عناصر جزئیتر، موقعیتهایی رازآمیز ساخت: تو گویی با بنایی چند طبقه و بزرگ روبروییم که در هر طبقه اطاقهایی تو در تو با انبوهی از راهرو و احتمالاً اشکاف و گنجه احاطه شده است ....
پس از متن:
برای نوشتن این متن از کتاب زیر استفاده شده است:
«تاریخ فلسفة شرق و غرب » (جلد دوم ، فصل 5 ، فلسفة نو افلاطونی ، نوشته م. شریف) ، زیر نظر سَروِپالی راداکریشنان، ترجمه جواد یوسفیان، انتشارات علمی و فرهنگی، 1382
مرداد 1390
۱۳۹۰ مرداد ۱۳, پنجشنبه
۱۳۹۰ مرداد ۷, جمعه
سارتر در معیت «دیگری آرمانی»
سارتر در معیتِ «دیگریِ آرمانی»: «ژان پل سارتر» در مصاحبة بنی لوی
نقد و بررسی کتاب «بازپسین گفتوگو، مصاحبه با سارتر»؛ ترجمه جلال ستاری
نوشته زهره روحی
نقد و بررسی کتاب «بازپسین گفتوگو، مصاحبه با سارتر»؛ ترجمه جلال ستاری
نوشته زهره روحی
معمولاً در قلمروهای هستیشناختی، جایگاهِ «آخرین و آخرینها» اهمیت خاصی دارند چرا که به «فرصت»ی گره خوردهاند که «هستیِ حاملِ آخرین»، به آن دست یافته است. و این فرصت، از آنجا که «آخرین» است، برخلاف فرصتهای از دست داده شده، (برای فرد دارای فرصت) «دیده و دریافته» میشود، آنهم از اینرو که در سمت دیگرش، چهرة «تناهیمندی» ظاهر میشود: به مثابه واقعیتی اجتنابناپذیر؛ سخت و استوار و خارج از قلمرو امکانِ آینده...
پس این «آینده» است که از «آخرین فرصت» گرفته میشود و آنرا در تقدیر محتوم و علاجناپذیرش وامینهد. در معنایی دقیقتر، حذف آینده، به لحاظ «فرایند هستیِ انسان» در حقیقت همان خشونتِ ناشی از فقدان «عنصر زمانی»ایست که انسان را از انسان بودناش باز میدارد زیرا چنین فقدانی بین او و امکانِ «شدن»اش، فاصلهای ابدی میاندازد. و بدین سان اندیشه و تصورِ «بودن در آینده» را که در حکم بزرگترین و عمدهترین «عادتِ» هستیشناسانة انسان به شمار میرود، در بهت ناباورانة وی، از ذخائر عاطفیاش «میرباید».
و اینک این انسانِ بدون آینده است که در آخرین فرصتِ خویش چنگ میاندازد. بیشک سالخوردگان (بیآنکه تمایلی در افشای راز هستیشناسانة «آخرین فرصت»هایشان داشته باشند)، ماجراها با این فرصت و از آن عمدهتر «تخیلِ» مأیوس وگریزپای خویش دارند. تخیلی که با «یادآوریِ» کابوسِ «نبودن» در آینده، علیرغم (و همچنین به دلیل) وجود انبوهی از خاطرات و تجربة موقعیتداشتگیِ پیش از این، خود را لُخت و عور، یکه و تنها مییابد...
باری، احتمالاً بسیاری از متفکران بزرگ (حداقل برای یکبار هم که اتفاق افتاده باشد) دچار وسوسه این آرزو شدهاند که از قبل بدانند کدامیک از گفتههایشان، «بازپسین کلام» شان خواهد بود. به خصوص اگر سن و سالی هم داشته باشند و به اصطلاح در حال گذران دوران «پیرانهسری» باشند. در چنین موقعیتی، بسیار محتمل است که بخواهند «خود» را برای «خویش» به تصویر کشند. اما نه آنگونه که معمولاً به هنگام واگویه با خویش داریم، بلکه آنگونه که در ادبیات اگزیستانسیالیستی سارتر تجربه کردهایم: خواستار انجام عملی به غایت استعلایی و به راستی فراشونده از «خویشتنِ» خویش؛ خلقِِ «خودی» آزاد و مستقل از «من»، به یاری «نگاهِ دیگری به من»؛ بنابراین «نگاهی آشنا و خبره» و آگاه و هُشیار به «منِ اندیشنده» و شیارهای فکریِ شخم خورده و تمامی محصول این «من»؛ نوعی همزاد سازیِ استعلایی با «نگاهِ آرمانیِ دیگری به من»؛
پس همة تلاش «دیدنِ منِ استعلایی» در آیینة «خودم» در گروی نگاهِ دیگری به من است و از اینرو شاید این دیگری و نگاهِ آرمانیِ وی، همان «غیری»است که به طرزی معجزهآسا در افق جهانِ عرفانی اگزیستانسیالیسمِ بوبر تبدیل به «تو» میشود و به مثابة همزادی استعلایی، «مقدم» بر «من» قرار میگیرد....؛ همواره «مقدم» و همواره «تو»؛ زیرا از این منظرِ مشارکتآمیز و نسبتاً عرفانی، بر خلاف استعلای سقراطی، «من»، نه از «درونِ من»، بل به یاریِ هستیِ استعلاییِ «تو»ست که سربرمیآورد. پس او در مقام «دیگریِ آرمانی»، «هست»...؛ «هستومند»ی همواره قبل و پیشتر از «اندیشههای منِ اندیشنده»؛ شاید بتوان گفت به مثابه همزادی در نوشتن، و یا از این هم فراتر به مثابه تمامی «موقعیت»ی که «فکر» همچون جوانه از آن سرمیزند تا بالاخره «"من" و "نگاهِ دیگریِ" (متعلق) به من» را در قامت بلند بالای دستیابی به «خویشتنی کامل» در لمحهای ازآشکارگیِ «بدرِ من» در برگیرد...
از این منظر، کتاب «بازپسین گفتوگوی سارتر» و یا به بیانی دقیقتر «مصاحبههای بنی لوی با ژان پل سارتر»، در لحظهای از کتاب (دقت شود، میگوییم «لحظهای»)، آگاهانه یا ناآگاهانه میتواند بیانگر چنین خواست «ممنوعه»ای باشد. میگوییم خواستی «ممنوع» زیرا کل اصالت انسان مدرن، به آن لحظة حیاتیای بسته است که «پذیرای گسست» از اسطورهها و هر آن چیزی باشد که او را از واقعیت «مطرود»شدگیاش برهاند. به بیانی «نه گفتن به بنیانمندی خویش»، تا مباد «درمان ـ سراب»ی باشد بر حقیقتِ «نقص» و «بیعلّتی» که «وجود» غایتمند جلوه کند!
از اینرو آرزوی دستیافتن به «خود»، و یا هذیان ناشی از این خواست «محال» (به دلیل ممکنالوجود بودن آدمی)، از زمانی در تصورات انسان جای گرفت که مرگ خدا را اعلام کرد. از این زمان به بعد «خود»، جایگزین «خدا» شد و «خود محوری»، به جای «خدا محوری» نشست. از آن پس انسانی که طی هزاران سال با «الههها»، «خدایگان» و یا «خدای واحد» سخن میگفت، به یکباره با «خود» سخن گفت و از طریق نحلههای متفاوت علم و اندیشة مدرن به مشروعیتی «خود بنیاد» دست یافت. و بدینسان «خودکاوی» و «خودشناسی» و ...، جایگزین «خدا شناسی» شد...
اما طنز قضیه در این جاست که بر خلاف «خداشناسی» که انسان را به لحاظ عالمِ معنا تقویت میکرد و او را از «عالم طرد» (هبوط) به در میآورد، هر گامی که انسان مدرن، در خود شناسیهای به سبک و شیوة مدرنِ «خود بنیاد»، برمیدارد، بیشتر به قعر تنهایی فرو میرود. زیرا سبک و سیاقِ بررسی نه در جهت وصل بل در جهت فصل اتحاد با «غیر» انجام میشود. و از اینروست که «خوانش پنهان» کتاب مصاحبه با سارتر، از منظر هستیشناختی مدرن میتواند «ممنوعه» تلقی شود. خواستی که سارتر به طور جدی همواره آنرا به طور آشکار و نهان (حداقل از زمان «هستی و نیستی» به بعد) دنبال کرده است.
برای اثبات این ادعا صرف نظر از نظریهپردازیهای اگزیستانسیالیستیِ وی در مهمترین اثر فلسفیاش (هستی و نیستی)، میتوان حتا به کتابی اشاره کرد که درباره بودلر نوشته است. واقعیت این است که نحوة نگاه و نگارش کتاب «بودلرِسارتر» چنان آغشته به تجربة منفیِ موقعیت «طرد شدگی (وانهادگیِ؟)»ست که حتا وقتی وی تصمیم میگیرد تا احساس طرد شدگیِ بودلرِ خردسال را خود نیز اندیشه کند، آگاهانه یا ناآگاهانه، از منبع و مؤلفههای فلسفة اگزیستانسیالیستیِ خویش استفاده میکند. چنانچه مینویسد:
"اما کودکی که در ناامیدی با خود روبرو شده است، خشم و حسادت محور زندگی او را بر تأمل راکد فردیت ظاهری بنا میکند. «شما مرا حذف کردید، شما مرا از آن تمامیت کاملی که در آن گم بودم بیرون راندید، شما مرا به هستی جداگانهای محکوم کردید. بسیار خوب من این هستی را علیه شما، در حال حاضر به گردن میگیرم....». [...] این خودپسندی همان قدر شوربختانه است که خالص است زیرا که در خلاء میچرخد و از خود تغذیه میکند: همواره سیراب نشدنی، همواره خشمگین که تحلیل میرود در عملی که آنرا اثبات میکند؛ [...] او در جستجوی طبیعت و فطرت خویش بود، یعنی کاراکتر و وجود خودش، اما فقط ناظر بر رژه یکنواخت حالتهای خویش باقی ماند. ... او قربانی یک توهم طبیعی است که میگوید درون یک انسان عین بیرون اوست. این واقعیت ندارد: این صفت مشخصه که نشان او برای دیگران است، نامی در زبان درونی او ندارد، آنرا حس نمیکند، آنرا نمیشناسد... او پر از خویش است .... زیادی به خودش چسبیده برای اینکه بتواند رفتار کند و کاملاً خود را ببیند. [...] میخواهد خود را به دست آورد و چون دیدن تصاحب کردن است میخواهد خود را ببیند. اما برای دیدن خویش، باید دو نفر بود. بودلر دستها و بازوانش را میبیند، چون چشم از دست مجزاست: اما چشم نمیتواند خودش را ببیند، خودش را حس میکند، خود را میزید؛ نمیتواند فاصلة لازم برای ارزیابی را به دست آورد...."(سارتر، (بودلر)، 1387: صص 18 ـ 23).
آری، در این عبارات میتوان تکرار برخی از مضامین «هستی و نیستی»، را آشکارا دید. واقعیت این است که سارتر هرگز به پذیرفتن دست و بازو و یا به طور کلی «جسم» در مقام «خود» و یا چیزی که بتواند «خود» را نمایندگی کند رضایت نداد (مسئلهای که نگرش خود ـ بنیاد مدرن به آن تن داده و حتا به نوعی آنرا با اقسام ترفندها نمایندگی میکند: از نگاههای کالایی ـ تجاری به طور کلی به «اندام» و یا بخشهایی از اندامهای بدن گرفته تا دلمشغولیهای تجاری ـ وسواسیِ به اصطلاح «سلامتی جسم» و ...؛).
باری، سارتر چنان تحت تأثیر پرسشگری این مسئلة اساساً «خود بنیاد» قرار گرفت و خود را در کوران عذاب آن قرار داد که به طرز شگفت و ناباورانهای، عاقبت خود نیز (منتها در جهت عکس) به جمع هذیانگویانِ خودشیفته (ی مدرنیتة «خودبنیاد») پیوست و رسالت نفی و حتا نفرت از «جسم و بدنِ " خود"» (البته به سبک اگزیستانسیالیسم) را به عهده گرفت، و بدین ترتیب به نوشتن رمان «تهوع» در محکومیت «جسم» (تن و بدن) روی آورد. اگر به یاد آوریم، در آنجا «روکانتن» (شخصیت اصلی داستان) از دیدن مداوم دست و بازوی خویش (جسم خویش) به مثابه «شیئی» که ناگزیر به حملاش باشد، همواره احساس دلزدگی میکرد.
اینکه اگزیستانسیالیسم سارتر (به دلیل سوژهباوریِ بیمارگونهاش) خود نیز به نوعی در دام نگرشی است که با آن مبارزه میکند، دلیلی بر روی برتافتن از اصالتی نمیشود که وی در بسیاری از مباحث کتابِ «هستی و نیستی» آنها را صادقانه بیان کرده است. و همانگونه که دیدیم یکی از آن موارد، تبیین و توصیف صادقانه و به غایت خوب پرورانده شدة خلاء استعلایی و هستیشناسانة انسان مدرن است.
بنابراین، به پشتوانة سوابق و دلمشغولیهای کاملاً جدیِ «بحث استعلاییِ دستیابی به خود»، در پروندة حرفهایِ ژان پل سارتر است که کتاب «مصاحبه با سارتر» میتواند تلاشی (ناآگاهانه؟ / آگاهانه؟) در جهت تحقق خواست اگزیستانسیالیستیِ پر کردن این خلاء وجودی ـ استعلایی به شمار آید: «خود را درحین گفتگو دیدن» تا مرحلة درک اندیشههای خود و فراشدن از نقاط کور و بنبستها، آنهم با عنایت و همراهیِ بیشائبة «نگاه و اندیشة دیگریِ» مستقل و در عین حال انباشته «از فکر و اندیشة ژان پل سارتر فیلسوف» (منِ اندیشمندِ سارتر) ؛ «دیگریِ» بسیار آشنا به رموز و پیچ و خمهای فکری و شاید حتا روانیِ او: یک متخصص؛ متخصصی انباشته شده از «سارتر» ...؛
باری، در کتاب «مصاحبه با سارتر» (بازپسین گفتگو)، سارتر به بنی لوی میگوید:
"من در آغاز، همچنان که میدانی، نیازمند گفتگو با کسی بودم که نخست به نظرم چنین مینمود که وی باید یک منشی باشد ـ من ناگزیر از گفتگو بودم، زیرا دیگر نمیتوانستم بنویسم و به تو پیشنهاد کردم که چنین کسی باشی ـ اما بیدرنگ متوجه شدم که تو نمیتوانی یک منشی باشی و میباید ترا به عنوان کسی که در تفکر مشارکت میکند نیز بپذیرم و به بیانی دیگر میباید دوتایی تفکر کنیم [...] تو از پانزده سالگی با خواندن کتابهایم، تفکر فلسفی را آغاز کردی و آن نوشته ها را نیک به یاد داری، بسی بهتر از من و این برای گفتگوهایمان اهمیت دارد، زیرا تو گهگاه چیزهایی را که در 1945 یا در 1950 گفتهام به یادم میآوری، برای آنکه مرا با نکاتی که ممکن است در اندیشههای کنونیام باشند و ضد اندیشههای گذشتة مناند و یا آنها را به گونهای دیگر از سر میگیرند، روبرو کنی. ..."(سارتر، 1386: صص 33، 35).
اینکه «بنیلوی»، مستقل از ژان پل سارترِ فیلسوف کیست، مسلماً مهم است اما نه در کتاب حاضر؛ او بر اساس ساختار توأمان «همزادِ اندیشهگی ـ سقراطِ قابله»، میباید مدام در سایه قرار بگیرد. درست همانند تمامی مخزن فکری و نحوة ادراکیِ «سارتر فیلسوف» که در سایه قرار دارد و دیده نمیشود. او خود را تماماً به «سارتر فیلسوف» واگذار کرده است تا «آیینهای سخنگو» برای وی باشد. پس در سلسلهای از نقشها ظاهر میشود، فیالمثل «وجدان سارتر»؛ صدایی که از شعور آگاه برمیخیزد تا «خویشتن» را قضاوت کند و بر اساس اصل اجتنابناپذیر عصر مدرن که فلسفههای اگزیستانسیالیستی آنرا نمایندگی میکنند، «مسئولیت اعمالِ خود» را برعهده گیرد. از اینرو از سارتر میخواهد تا به نحوة «انتخاب»ی بیندیشد (که در دوران جنگ سرد) به عنوان «روشنفکرِ همراه حزب و انقلابیون»، ترجیح داده بود. در زیر گزیدهای از این گفتگو را میخوانیم:
"بنی لوی: ژان ـ پل سارتر در 1954 به اتحاد جماهیر شوروی میرود و دوره گردی رسمی کوتاهی میکند و در بازگشت در یک روزنامة بزرگ شب اعلام میدارد که اتحاد جماهی شوروی کشوریست که در آن بیشترین آزادی وجود دارد.
ژان پل سارتر: راست است که اندیشهام دربارهاش خیرخواهانه بود، اما کمتر از آن که به نظرم تو تصور میکنی، زیرا نمیخواستم دربارهاش بد بیندیشم.
ب. ل. : پس بگو که «همراه»، عادت روشنفکرانة غریبی دارد.
ژان پل سارتر: نمیگویم که همراه، شخص کامل بینقصی است. مسأله به این سادگی نیست... مصیبت این است که اندیشههایش به حزب اختصاص دارد، برای حزب است و خودش هرگز آنها را قبول ندارد.
ب. ل. : حاصل جمع یک حزب ـ نادان و احمق بنا به تعریف تو ـ و یک همراه یعنی روشنفکری که در مقام روشنفکری، صاحب اندیشهای در باب حقیقت است، میشود چیزی که به طرز ترحمانگیزی، شکست خورده است و تو این را نیک میدانی.
ژان پل سارتر: میدانم. میدانم" (سارتر،1386: صص 20 ـ 21).
اما همانگونه که گفتیم، در فضای سایهواری که بنیلوی قرار گرفته (تا عهدهدار نقشِ «نگاهِ آرمانیِ دیگری به منِ اندیشندة» سارتر باشد)، ناگزیر به ایفای سلسلهای از نقشهای گفتگوییست؛ که یکی دیگر از آنها، افشاءگری صادقانه از تفکراتیست که به نام سارتررقم خورده (و حتا بسیاری را باورمند به آن کرده) اما ظاهراً خودِ فیلسوف چیزی را که توصیف میکرده، شخصاً تجربه نکرده و باور نداشته، یا بهتر است بگوییم در زندگی شخصی خویش باور نداشته است. به عنوان مثال میتوان از اصطلاح «شور بیمصرفِ»ی یاد کرد که یکی از معروفترین و نیز مهمترین مفاهیم پایهای بحثهای اگزیستانسیالیسم سارتر در دهههای 1930و 1940 بوده، و هنوز هم در مصداق وضعیتی خاص بهمنزلة اصطلاحی کلیدی، کماکان مورد استفاده قرار میگیرد. بهرحال در این خصوص بنی لوی میگوید:
"ب. ل. : روزی به من گفتی: « من از نومیدی سخن گفتهام، اما دروغ میبافتم، از نومیدی سخن گفتم چون همه از آن سخن میگفتند و شیوة باب روز بود زیرا همه آثار کیرکهگور (Kierkegaard) را میخواندند».
ژان پل سارتر: راست است، در آنچه به خودم مربوط میشود، هرگز نومید نبودهام و نومیدی را چه در حال و چه در زمانی دور دست، کیفیتی که به من تعلق داشته باشد، ندانستهام. در نتیجه واقعاً در آن باره، سخت تحت تأثیر کیرکهگور بودم [...] اینها واژههایی است که ممکن است برای دیگران واقعیت داشته باشند. بنابراین میخواستم در فلسفهام از آنها سخن بگویم. شیوة رایج زمانه این اندیشه یا تصور بود [...]، در آن دوران نومیدی عبارت از این اعتقاد بود که وصول به هدفهای اساسی ناممکن است و در نتیجه واقعیت انسانی، متضمن شکستی (ratage) اساسی است... (سارتر، 1386: صص9 ـ 10).
این گفتگو از اینرو برای سارتر مهم است که (همانگونه که در چشم انداز آرمانیِ آن توقع میشود)، به عنوان آخرین فرصت (و یا یکی از محدودة تنگ آخرینها)، وعده و توقع «گذر از تضاد»های فکریاش را داده است. یا حداقل سارتر چنین تصور و چشمداشتی از آن دارد. چنانچه به روشنی میگوید: " ... در اینجا به تضادی میرسیم که من هنوز آنرا پشت سر ننهادهام، ولی فکر میکنم که از طریق این گفتگوها از آن بگذرم"(همانجا، ص 12).
و یکی از مهمترین تضادهای فکریِ سارتر که در این گفتگو تا حد زیادی باز میشود بحث «اخلاق» و «برادری»ست. هرچند در انتها پس از گشودن معضلات اجتماعی و سیاسیِ تضادزای، و مواجه شدن با وضعیت وخیم «خشونت» انکار ناشدنیِ انسانِ شورشی ـ انقلابی که در طلب آزادی و سعادت به سر میبرد، سارتر را میبینیم که ساکن قلمرو غیرواقعیِ اساطیری ـ شاعرانگی میشود...
تو گویی از نظر وی، آنچه میتواند به گذر از تضاد بینِ برادری و خشونتِ ناشی از «دیگرکشیِ انقلابی» پایان دهد، باوری مؤمنانه به «احساس هم اصل بودن» میان ابنای بشر است چنانچه میگوید: "وقتی به انسانی مینگرم، میاندیشم که با من همریشه است، و اصلش چون اصلِ من، مادر ـ بشریّت یا مام ـ زمین به گفتة سقراط و یا زمین است..."(همانجا، ص 57).
بهرحال در بحث «برادری»، با مقولة تفکر برانگیزی مواجه میشویم که با مدیریت کارآمد بنیلوی، سارتر در برابر گرههای فکری و ادراکیاش قرار میگیرد و مشتاقِ گشودن آنها میشود. در چنین موقعیتی سارتر در مقام فیلسوف، (از سوی بنی لویِ قرار گرفته در سایه)، به اندیشه کردن مجدد و گذر از موانعی تشویق میشود که سالها در لایههای غیر اجتماعیِ فلسفة (سوژهباوری) وی پنهان شدهاند. و اینها به هیچ وجه کم چیزی نیست، حتا اگر سارتر برخلاف قولی که به «خویش» داده بود، از پذیرش «رنج فراترشدگی» (به لحاظ ادراکی و اندیشگی) سرباز زند. چرا که با روشی که بنی لوی به کار گرفته است، اکنون یکی از دستاوردهای سوژه اندیشیِ ژان پل سارتر است که به آرامی و بیواهمه از دیده شدن، خود را آشکار میکند. بنابراین، صرف نظر از انصراف سارتر از فراتر رفتن و اصرارش به ماندن در ساحتهای شاعرانگی ـ اساطیری، بیشک فضایی که بین سارتر و بنی لوی شکل میگیرد، سازندة لحظاتی ناب در درک «گفتوگو»ی فعال و فراشونده است(همانجا، صص 38 ـ 68). فضایی که (به دلیل تشویق به اندیشهگری)، خواهی، نخواهی مخاطب را هم در برمیگیرد.
و این بدین معنیست که اگر آن هنگام که سارترِ در مقام «روشنفکرِ همراه»، مفاهیم و مباحث فلسفیِ خود را مینوشت، (به گفتة خود) بر اساس مقتضیات زمانه و «برای دیگران»میاندیشید و مینوشت، اکنون به نظر میرسد ژان پل سارتر 75 ساله در بازپسین گفتگوی خویش، فیلسوفیست «آزاد و رها شده» از فکر کردن «برای دیگری»؛ از این منظر او فیلسوف پیریست که گویی به یکباره و بر اثر حادثهای خاص و یا تجربهای (شاید تجربة سالخوردگی و مواجهه با واقعیت تناهی مندی)، با «زندگی» و یا اساساً «نفسِ معجزهسای هستی» روبرو شده است، وچنان شگفتزده است که بدون ذرهای نگرانی از اتهامِ هذیان گوییِ پیرانهسری، میتواند به جای تبیینی عقلانی، با ایمانی غیرقابل تصور، به تکرار توضیحات اساطیری و «بنیانهای» کاملاً غیر عقلانیِ آن روی آورد و از «ریشههای یگانة بشریت و مام زمین» بگوید...
به نظر میرسد، تبیین چنین موقعیتی از هر افقی که صورت بگیرد، کمترین تغییری در پیچیدگی موقعیت بشری و خصوصاً «بشر مدرن» به وجود نمیآورد. چرا که بیانگر این مطلب است که «مدرنیته»ای که وی (انسان مدرن) را به لحاظ متافیزیکی «بیبنیان» کرده است، هنوز نتوانسته است جغرافیای «هستی شناختیِ» مناسبی، خاصِ موقعیت تاریخیِ او ترسیم کند و خواستِ وجودیِ آگاهیِ«غایتگرا» را، به فراسوی اندیشة «خود بنیاد» ببرد و به آگاهیِ واقعیتری از زندگی مشارکت آمیز با دیگری پیوند بزند.
بنابراین از این منظر و با تبیینهایی از این دست، ژان پل سارتر، در مقام یکی از مهمترین فلاسفة اگزیستانسیالیست قرن بیست، در سن هفتاد و پنج سالگی، با نشستن در روشنایی و آشکار کردن اندیشة واقعیاش، عملاً شاهدیست بر نیاز هستیشناسانة «وجود آگاه» به بنیان و غایتی گسسته از عقلانیت ابزاری سرمایهداری (عقلانیتی که «خود ـ بنیاد» است و از انسان، فردیتی جدا از خود، جهان و دیگری ساخته است)؛
وانگهی سارتر با ورود به قلمرو اساطیر و یا به بیانی «ممنوعه»، (البته به لحاظ فلسفی و همانگونه که گفته شد، از نگرش و منطق عقلانیت خود بنیاد مدرنیته)، در واقع مخاطب را با واقعیترین موقعیتِ اگزیستانسیالیستی«بشر» رویاروی میکند: رنج ناشی از بیبنیانی و تناهیمندی و نابردباری نسبت به واقعیت هستیشناسانة آن؛
و در حیطة این «نابردباری»ست که سارتر نیز همچون «هایدگرِ متاخر»، با ورود به ساحتِ شاعرانگی، در برابر آشکارگیِ بیبنیانی تحمیلیِ خویش، از سوی مدرنیتةخودبنیاد، قد علم میکند. عملی که بیشک مُهرِ ذلهشدگیِ «انسانِ مدرن خود بنیاد» را بر چهره دارد. حتا اگر به قیمت تلف کردن «عقلانیتِ آزاد کننده» باشد. یعنی همان عقلانیتِ نخستِ عصرمدرنی که «انسان» را از زنجیرهای متافیزیک «آزاد» کرد و او را بر مصدر مسئلة فلسفیِ «انتخاب و مسئولیت» نشاند....
اما آیا این بدین معنی است که «عقلانیتِ آزاد کننده»، از فرط رنج ناشی از «مسئولیت»، عزم بازگشت به دوران کودکی (اگر نخواهیم بگوییم دوران اسارت و بردگی) خویش دارد!؟ به بیانی آیا خواستش این است تا از راه سکونت مجدد در سرزمینهای اساطیری همچون دوران جنینی، جفت و تنگاتنگ پیکر مادی «مادر» به سر برد!؟ آنهم عاری از هر گونه رنج و تنهایی؛ در بیانی قاطع و صریح:«عاری و تهی شده از آگاهی»...
آری، شاید اوست و «میرود» تا آرامشِ جنینیاش را با «آزادیِ روشنگرانه»، تاخت بزند! مگر این سارتر نبود که بنیان انسان را «آزادی» او میدانست!؟ آزادیای که از پتانسیل طرح مسئلة امر«انتخاب و مسئولیت» برخوردار است. همان انتخاب و مسئولیتی که همواره در فلسفههای اگزیستانسیالیسیتی طنین «سنگین»ی داشته است... چنان «سنگین»، که ظاهراً از «ازل» طاقت بشری از حملاش عاجز بوده است؛ تا عاقبت «عقل فضول مدرنیته» آنرا بر شانههای نحیف انسان مدرن نهاد!
باید قبول کرد که با وضعیت شگفتی روبرو هستیم. از اینرو ذکر این مطلب ضروری است که هرگاه بدون «آگاهیِ اجتماعی» و تبیینهای مبتنی بر هستیشناختیِ آن، به متون اگزیستانسیالیستی نزدیک شویم با همین پریشانگوییهای ذهن نومید و اشرافمنشانة متکبر و احساس رخوتِ ناشی از آن مواجه میشویم. زیرا بدون تصویر و یا تذکری از جریان زندگی اجتماعیِ آدمی، سراغ مسائل وجودی او رفتهایم.
اینکه وقایع و شرایط اجتماعی و تاریخی را تحریف کنیم یعنی با آگاهی امروز (که مسلماً متکی به درک و تجربهی «افزون شده» است)، به نتایجی برسیم که امکان دیدنِ شسته و رفتة آن (بدین صورت)، در آن زمان وجود نداشته، آنچنان به بحث ضربه نمیزند که حذف کلی آن. فیالمثل در گفتگوی بین سارتر و بنی لوی تحریفهایی در خصوص برخی از مسائل و شرایط اجتماعی صورت گرفته است که گمان میرود، این مسئله بیشتر از آنکه ایدئولوژیکی باشد، میتواند ناشی از نفس گفتوگو و ژستهای از پیش طراحی شدة آن باشد. به عنوان نمونه محکوم کردنِ روشنفکران غربی و اروپایی (از جمله رومن رولان و خود سارتر) به دلیل مشارکت در جنگ سرد (ص 20)، و حمایت از «اتحاد جماهیر شوروی» (دقت شود میگوییم حمایت از شوروی و نه استالین) در جنگ سرد و یا دوران مکارتیسم؛ که از دید مخاطب (و یا تماشاگرِ گفتگو) یا قابل اغماض است یا قابل بحث که در نتیجه با آن به بحثی عقلانی مینشینیم و به درکی روشن میرسیم.
اما به محض آنکه سارتر در گفتگو با بنی لوی، دست از همراهی در فضای اجتماعی برمیدارد و خود را در فضای قطعی و «باورمندانه»ی اساطیر «مام زمین» و ...، قرار میدهد، بحث را به فضایی انتزاعی و غیراجتماعی میراند: افتادن در ساحتی کلیگو و از موضع بالا؛ اما طنز تلخ قضیه در این است که از آنجا سارتر در عالم واقعیتِ تاریخیاش یعنی با آگاهیِ اجتماعی ـ تاریخیِ خود (که به لحاظ هستیشناسی از وی جدا شدنی نیستند)، باورهای اساطیریاش را دنبال میکند، در حقیقت در دام پنهانی و رو نهان کردة عقلانیتی گرفتار است که برای گریز از مسئولیت و مشارکتی واقعی با مسائل کوچک و بزرگ جهانی که در آن زندگی میکند (که این مستلزم درگیر شدن در فضاهای خشونت آمیز و جدالهای آن نیز است)، خود را در لفافة ساحتهای عرفانی ـ اساطیری پنهان میکند.
بنابراین علیرغم تمام تلاشی که ژان پل سارتر هفتاد و پنج ساله میکند تا در آخرین فرصتی که از ناحیة پیری به او داده شده، (به یاری بنی لوی در گفتگویی آرمانی) خود را از عقلانیتِ خود بنیاد رهایی دهد، در آخرین لحظه قادر به گسست از آن نمیشود، همانگونه که هنوز در این سن قادر به ترک وسوسة «دستیافتن به خود، از نگاه دیگری» نیست:
"همه به من پیرمرد میگویند و من از این حرف خندهام میگیرد، چرا؟ زیرا کهنسال هرگز خود را کهنسال احساس نمیکند و من از طریق دیگران میفهمم که کهنسالی از دید غیر یعنی کسی که از بیرون بدان مینگرد، چه استلزاماتی دارد. اما خودم، کهنسالیم را حس نمیکنم. بنابراین کهنسالی چیزی نیست که فینفسه به من چیزی بیاموزد، بلکه رفتار دیگران در قبال من است که به من چیزی میفهماند. به سخنی دیگر، این واقعیت که من برای دیگران کهنسالم، همان واقعیتِ کهنسالی (من) است. کهنسالی واقعیتی متعلق به من است که دیگران آنرا احساس میکنند، مرا میبینند و میگویند این پیرمرد نازنین و با من مهرباناند، زیرا به زودی خواهم مرد و به علاوه به من حرمت مینهند و غیره. پس دیگران، کهنسالی مناند ... "(همانجا، ص 33).
از سوی دیگر، در کلام سارتر و وسوسة پایدارِ «فتح و تصرف نگاه دیگری، "به من"»، موقعیت هستیشناسانهای خانه دارد که در ساحتهای ادبی، و نگرشهای زیباشناختیِ برخاسته از آن، بی چون و چرا، منتقد را به تحسین وامیدارد. زیرا به هیچ وجه نمیتوان شاهکاری را کتمان کرد که از عواطفِ سرکوب شدة «وجودِ» نومید از آرزوی محال، سرریز میشود: «.... پس، دیگران کهنسالی مناند»... : به عینیت رساندن اثری بس شگفت از حسرتی «اگزیستانسیالیستی» که فقط از ذهن فیلسوف عالیقدری چون ژان پل سارتر ساخته است.
اصفهان ـ تیر ماه 1390
پس از متن:
این مطلب به یاری کتابهای زیر نوشته شده است:
1. سارتر، ژان پل؛ «بودلر»، ترجمه دل آرا قهرمان، نشر سخن، رایزنی فرهنگی فرانسه در ایران، 1384
2. سارتر، ژان پل؛ «بازپسین گفتوگو، مصاحبه با سارتر»؛ ترجمه جلال ستاری، نشر مرکز،1386
پس این «آینده» است که از «آخرین فرصت» گرفته میشود و آنرا در تقدیر محتوم و علاجناپذیرش وامینهد. در معنایی دقیقتر، حذف آینده، به لحاظ «فرایند هستیِ انسان» در حقیقت همان خشونتِ ناشی از فقدان «عنصر زمانی»ایست که انسان را از انسان بودناش باز میدارد زیرا چنین فقدانی بین او و امکانِ «شدن»اش، فاصلهای ابدی میاندازد. و بدین سان اندیشه و تصورِ «بودن در آینده» را که در حکم بزرگترین و عمدهترین «عادتِ» هستیشناسانة انسان به شمار میرود، در بهت ناباورانة وی، از ذخائر عاطفیاش «میرباید».
و اینک این انسانِ بدون آینده است که در آخرین فرصتِ خویش چنگ میاندازد. بیشک سالخوردگان (بیآنکه تمایلی در افشای راز هستیشناسانة «آخرین فرصت»هایشان داشته باشند)، ماجراها با این فرصت و از آن عمدهتر «تخیلِ» مأیوس وگریزپای خویش دارند. تخیلی که با «یادآوریِ» کابوسِ «نبودن» در آینده، علیرغم (و همچنین به دلیل) وجود انبوهی از خاطرات و تجربة موقعیتداشتگیِ پیش از این، خود را لُخت و عور، یکه و تنها مییابد...
باری، احتمالاً بسیاری از متفکران بزرگ (حداقل برای یکبار هم که اتفاق افتاده باشد) دچار وسوسه این آرزو شدهاند که از قبل بدانند کدامیک از گفتههایشان، «بازپسین کلام» شان خواهد بود. به خصوص اگر سن و سالی هم داشته باشند و به اصطلاح در حال گذران دوران «پیرانهسری» باشند. در چنین موقعیتی، بسیار محتمل است که بخواهند «خود» را برای «خویش» به تصویر کشند. اما نه آنگونه که معمولاً به هنگام واگویه با خویش داریم، بلکه آنگونه که در ادبیات اگزیستانسیالیستی سارتر تجربه کردهایم: خواستار انجام عملی به غایت استعلایی و به راستی فراشونده از «خویشتنِ» خویش؛ خلقِِ «خودی» آزاد و مستقل از «من»، به یاری «نگاهِ دیگری به من»؛ بنابراین «نگاهی آشنا و خبره» و آگاه و هُشیار به «منِ اندیشنده» و شیارهای فکریِ شخم خورده و تمامی محصول این «من»؛ نوعی همزاد سازیِ استعلایی با «نگاهِ آرمانیِ دیگری به من»؛
پس همة تلاش «دیدنِ منِ استعلایی» در آیینة «خودم» در گروی نگاهِ دیگری به من است و از اینرو شاید این دیگری و نگاهِ آرمانیِ وی، همان «غیری»است که به طرزی معجزهآسا در افق جهانِ عرفانی اگزیستانسیالیسمِ بوبر تبدیل به «تو» میشود و به مثابة همزادی استعلایی، «مقدم» بر «من» قرار میگیرد....؛ همواره «مقدم» و همواره «تو»؛ زیرا از این منظرِ مشارکتآمیز و نسبتاً عرفانی، بر خلاف استعلای سقراطی، «من»، نه از «درونِ من»، بل به یاریِ هستیِ استعلاییِ «تو»ست که سربرمیآورد. پس او در مقام «دیگریِ آرمانی»، «هست»...؛ «هستومند»ی همواره قبل و پیشتر از «اندیشههای منِ اندیشنده»؛ شاید بتوان گفت به مثابه همزادی در نوشتن، و یا از این هم فراتر به مثابه تمامی «موقعیت»ی که «فکر» همچون جوانه از آن سرمیزند تا بالاخره «"من" و "نگاهِ دیگریِ" (متعلق) به من» را در قامت بلند بالای دستیابی به «خویشتنی کامل» در لمحهای ازآشکارگیِ «بدرِ من» در برگیرد...
از این منظر، کتاب «بازپسین گفتوگوی سارتر» و یا به بیانی دقیقتر «مصاحبههای بنی لوی با ژان پل سارتر»، در لحظهای از کتاب (دقت شود، میگوییم «لحظهای»)، آگاهانه یا ناآگاهانه میتواند بیانگر چنین خواست «ممنوعه»ای باشد. میگوییم خواستی «ممنوع» زیرا کل اصالت انسان مدرن، به آن لحظة حیاتیای بسته است که «پذیرای گسست» از اسطورهها و هر آن چیزی باشد که او را از واقعیت «مطرود»شدگیاش برهاند. به بیانی «نه گفتن به بنیانمندی خویش»، تا مباد «درمان ـ سراب»ی باشد بر حقیقتِ «نقص» و «بیعلّتی» که «وجود» غایتمند جلوه کند!
از اینرو آرزوی دستیافتن به «خود»، و یا هذیان ناشی از این خواست «محال» (به دلیل ممکنالوجود بودن آدمی)، از زمانی در تصورات انسان جای گرفت که مرگ خدا را اعلام کرد. از این زمان به بعد «خود»، جایگزین «خدا» شد و «خود محوری»، به جای «خدا محوری» نشست. از آن پس انسانی که طی هزاران سال با «الههها»، «خدایگان» و یا «خدای واحد» سخن میگفت، به یکباره با «خود» سخن گفت و از طریق نحلههای متفاوت علم و اندیشة مدرن به مشروعیتی «خود بنیاد» دست یافت. و بدینسان «خودکاوی» و «خودشناسی» و ...، جایگزین «خدا شناسی» شد...
اما طنز قضیه در این جاست که بر خلاف «خداشناسی» که انسان را به لحاظ عالمِ معنا تقویت میکرد و او را از «عالم طرد» (هبوط) به در میآورد، هر گامی که انسان مدرن، در خود شناسیهای به سبک و شیوة مدرنِ «خود بنیاد»، برمیدارد، بیشتر به قعر تنهایی فرو میرود. زیرا سبک و سیاقِ بررسی نه در جهت وصل بل در جهت فصل اتحاد با «غیر» انجام میشود. و از اینروست که «خوانش پنهان» کتاب مصاحبه با سارتر، از منظر هستیشناختی مدرن میتواند «ممنوعه» تلقی شود. خواستی که سارتر به طور جدی همواره آنرا به طور آشکار و نهان (حداقل از زمان «هستی و نیستی» به بعد) دنبال کرده است.
برای اثبات این ادعا صرف نظر از نظریهپردازیهای اگزیستانسیالیستیِ وی در مهمترین اثر فلسفیاش (هستی و نیستی)، میتوان حتا به کتابی اشاره کرد که درباره بودلر نوشته است. واقعیت این است که نحوة نگاه و نگارش کتاب «بودلرِسارتر» چنان آغشته به تجربة منفیِ موقعیت «طرد شدگی (وانهادگیِ؟)»ست که حتا وقتی وی تصمیم میگیرد تا احساس طرد شدگیِ بودلرِ خردسال را خود نیز اندیشه کند، آگاهانه یا ناآگاهانه، از منبع و مؤلفههای فلسفة اگزیستانسیالیستیِ خویش استفاده میکند. چنانچه مینویسد:
"اما کودکی که در ناامیدی با خود روبرو شده است، خشم و حسادت محور زندگی او را بر تأمل راکد فردیت ظاهری بنا میکند. «شما مرا حذف کردید، شما مرا از آن تمامیت کاملی که در آن گم بودم بیرون راندید، شما مرا به هستی جداگانهای محکوم کردید. بسیار خوب من این هستی را علیه شما، در حال حاضر به گردن میگیرم....». [...] این خودپسندی همان قدر شوربختانه است که خالص است زیرا که در خلاء میچرخد و از خود تغذیه میکند: همواره سیراب نشدنی، همواره خشمگین که تحلیل میرود در عملی که آنرا اثبات میکند؛ [...] او در جستجوی طبیعت و فطرت خویش بود، یعنی کاراکتر و وجود خودش، اما فقط ناظر بر رژه یکنواخت حالتهای خویش باقی ماند. ... او قربانی یک توهم طبیعی است که میگوید درون یک انسان عین بیرون اوست. این واقعیت ندارد: این صفت مشخصه که نشان او برای دیگران است، نامی در زبان درونی او ندارد، آنرا حس نمیکند، آنرا نمیشناسد... او پر از خویش است .... زیادی به خودش چسبیده برای اینکه بتواند رفتار کند و کاملاً خود را ببیند. [...] میخواهد خود را به دست آورد و چون دیدن تصاحب کردن است میخواهد خود را ببیند. اما برای دیدن خویش، باید دو نفر بود. بودلر دستها و بازوانش را میبیند، چون چشم از دست مجزاست: اما چشم نمیتواند خودش را ببیند، خودش را حس میکند، خود را میزید؛ نمیتواند فاصلة لازم برای ارزیابی را به دست آورد...."(سارتر، (بودلر)، 1387: صص 18 ـ 23).
آری، در این عبارات میتوان تکرار برخی از مضامین «هستی و نیستی»، را آشکارا دید. واقعیت این است که سارتر هرگز به پذیرفتن دست و بازو و یا به طور کلی «جسم» در مقام «خود» و یا چیزی که بتواند «خود» را نمایندگی کند رضایت نداد (مسئلهای که نگرش خود ـ بنیاد مدرن به آن تن داده و حتا به نوعی آنرا با اقسام ترفندها نمایندگی میکند: از نگاههای کالایی ـ تجاری به طور کلی به «اندام» و یا بخشهایی از اندامهای بدن گرفته تا دلمشغولیهای تجاری ـ وسواسیِ به اصطلاح «سلامتی جسم» و ...؛).
باری، سارتر چنان تحت تأثیر پرسشگری این مسئلة اساساً «خود بنیاد» قرار گرفت و خود را در کوران عذاب آن قرار داد که به طرز شگفت و ناباورانهای، عاقبت خود نیز (منتها در جهت عکس) به جمع هذیانگویانِ خودشیفته (ی مدرنیتة «خودبنیاد») پیوست و رسالت نفی و حتا نفرت از «جسم و بدنِ " خود"» (البته به سبک اگزیستانسیالیسم) را به عهده گرفت، و بدین ترتیب به نوشتن رمان «تهوع» در محکومیت «جسم» (تن و بدن) روی آورد. اگر به یاد آوریم، در آنجا «روکانتن» (شخصیت اصلی داستان) از دیدن مداوم دست و بازوی خویش (جسم خویش) به مثابه «شیئی» که ناگزیر به حملاش باشد، همواره احساس دلزدگی میکرد.
اینکه اگزیستانسیالیسم سارتر (به دلیل سوژهباوریِ بیمارگونهاش) خود نیز به نوعی در دام نگرشی است که با آن مبارزه میکند، دلیلی بر روی برتافتن از اصالتی نمیشود که وی در بسیاری از مباحث کتابِ «هستی و نیستی» آنها را صادقانه بیان کرده است. و همانگونه که دیدیم یکی از آن موارد، تبیین و توصیف صادقانه و به غایت خوب پرورانده شدة خلاء استعلایی و هستیشناسانة انسان مدرن است.
بنابراین، به پشتوانة سوابق و دلمشغولیهای کاملاً جدیِ «بحث استعلاییِ دستیابی به خود»، در پروندة حرفهایِ ژان پل سارتر است که کتاب «مصاحبه با سارتر» میتواند تلاشی (ناآگاهانه؟ / آگاهانه؟) در جهت تحقق خواست اگزیستانسیالیستیِ پر کردن این خلاء وجودی ـ استعلایی به شمار آید: «خود را درحین گفتگو دیدن» تا مرحلة درک اندیشههای خود و فراشدن از نقاط کور و بنبستها، آنهم با عنایت و همراهیِ بیشائبة «نگاه و اندیشة دیگریِ» مستقل و در عین حال انباشته «از فکر و اندیشة ژان پل سارتر فیلسوف» (منِ اندیشمندِ سارتر) ؛ «دیگریِ» بسیار آشنا به رموز و پیچ و خمهای فکری و شاید حتا روانیِ او: یک متخصص؛ متخصصی انباشته شده از «سارتر» ...؛
باری، در کتاب «مصاحبه با سارتر» (بازپسین گفتگو)، سارتر به بنی لوی میگوید:
"من در آغاز، همچنان که میدانی، نیازمند گفتگو با کسی بودم که نخست به نظرم چنین مینمود که وی باید یک منشی باشد ـ من ناگزیر از گفتگو بودم، زیرا دیگر نمیتوانستم بنویسم و به تو پیشنهاد کردم که چنین کسی باشی ـ اما بیدرنگ متوجه شدم که تو نمیتوانی یک منشی باشی و میباید ترا به عنوان کسی که در تفکر مشارکت میکند نیز بپذیرم و به بیانی دیگر میباید دوتایی تفکر کنیم [...] تو از پانزده سالگی با خواندن کتابهایم، تفکر فلسفی را آغاز کردی و آن نوشته ها را نیک به یاد داری، بسی بهتر از من و این برای گفتگوهایمان اهمیت دارد، زیرا تو گهگاه چیزهایی را که در 1945 یا در 1950 گفتهام به یادم میآوری، برای آنکه مرا با نکاتی که ممکن است در اندیشههای کنونیام باشند و ضد اندیشههای گذشتة مناند و یا آنها را به گونهای دیگر از سر میگیرند، روبرو کنی. ..."(سارتر، 1386: صص 33، 35).
اینکه «بنیلوی»، مستقل از ژان پل سارترِ فیلسوف کیست، مسلماً مهم است اما نه در کتاب حاضر؛ او بر اساس ساختار توأمان «همزادِ اندیشهگی ـ سقراطِ قابله»، میباید مدام در سایه قرار بگیرد. درست همانند تمامی مخزن فکری و نحوة ادراکیِ «سارتر فیلسوف» که در سایه قرار دارد و دیده نمیشود. او خود را تماماً به «سارتر فیلسوف» واگذار کرده است تا «آیینهای سخنگو» برای وی باشد. پس در سلسلهای از نقشها ظاهر میشود، فیالمثل «وجدان سارتر»؛ صدایی که از شعور آگاه برمیخیزد تا «خویشتن» را قضاوت کند و بر اساس اصل اجتنابناپذیر عصر مدرن که فلسفههای اگزیستانسیالیستی آنرا نمایندگی میکنند، «مسئولیت اعمالِ خود» را برعهده گیرد. از اینرو از سارتر میخواهد تا به نحوة «انتخاب»ی بیندیشد (که در دوران جنگ سرد) به عنوان «روشنفکرِ همراه حزب و انقلابیون»، ترجیح داده بود. در زیر گزیدهای از این گفتگو را میخوانیم:
"بنی لوی: ژان ـ پل سارتر در 1954 به اتحاد جماهیر شوروی میرود و دوره گردی رسمی کوتاهی میکند و در بازگشت در یک روزنامة بزرگ شب اعلام میدارد که اتحاد جماهی شوروی کشوریست که در آن بیشترین آزادی وجود دارد.
ژان پل سارتر: راست است که اندیشهام دربارهاش خیرخواهانه بود، اما کمتر از آن که به نظرم تو تصور میکنی، زیرا نمیخواستم دربارهاش بد بیندیشم.
ب. ل. : پس بگو که «همراه»، عادت روشنفکرانة غریبی دارد.
ژان پل سارتر: نمیگویم که همراه، شخص کامل بینقصی است. مسأله به این سادگی نیست... مصیبت این است که اندیشههایش به حزب اختصاص دارد، برای حزب است و خودش هرگز آنها را قبول ندارد.
ب. ل. : حاصل جمع یک حزب ـ نادان و احمق بنا به تعریف تو ـ و یک همراه یعنی روشنفکری که در مقام روشنفکری، صاحب اندیشهای در باب حقیقت است، میشود چیزی که به طرز ترحمانگیزی، شکست خورده است و تو این را نیک میدانی.
ژان پل سارتر: میدانم. میدانم" (سارتر،1386: صص 20 ـ 21).
اما همانگونه که گفتیم، در فضای سایهواری که بنیلوی قرار گرفته (تا عهدهدار نقشِ «نگاهِ آرمانیِ دیگری به منِ اندیشندة» سارتر باشد)، ناگزیر به ایفای سلسلهای از نقشهای گفتگوییست؛ که یکی دیگر از آنها، افشاءگری صادقانه از تفکراتیست که به نام سارتررقم خورده (و حتا بسیاری را باورمند به آن کرده) اما ظاهراً خودِ فیلسوف چیزی را که توصیف میکرده، شخصاً تجربه نکرده و باور نداشته، یا بهتر است بگوییم در زندگی شخصی خویش باور نداشته است. به عنوان مثال میتوان از اصطلاح «شور بیمصرفِ»ی یاد کرد که یکی از معروفترین و نیز مهمترین مفاهیم پایهای بحثهای اگزیستانسیالیسم سارتر در دهههای 1930و 1940 بوده، و هنوز هم در مصداق وضعیتی خاص بهمنزلة اصطلاحی کلیدی، کماکان مورد استفاده قرار میگیرد. بهرحال در این خصوص بنی لوی میگوید:
"ب. ل. : روزی به من گفتی: « من از نومیدی سخن گفتهام، اما دروغ میبافتم، از نومیدی سخن گفتم چون همه از آن سخن میگفتند و شیوة باب روز بود زیرا همه آثار کیرکهگور (Kierkegaard) را میخواندند».
ژان پل سارتر: راست است، در آنچه به خودم مربوط میشود، هرگز نومید نبودهام و نومیدی را چه در حال و چه در زمانی دور دست، کیفیتی که به من تعلق داشته باشد، ندانستهام. در نتیجه واقعاً در آن باره، سخت تحت تأثیر کیرکهگور بودم [...] اینها واژههایی است که ممکن است برای دیگران واقعیت داشته باشند. بنابراین میخواستم در فلسفهام از آنها سخن بگویم. شیوة رایج زمانه این اندیشه یا تصور بود [...]، در آن دوران نومیدی عبارت از این اعتقاد بود که وصول به هدفهای اساسی ناممکن است و در نتیجه واقعیت انسانی، متضمن شکستی (ratage) اساسی است... (سارتر، 1386: صص9 ـ 10).
این گفتگو از اینرو برای سارتر مهم است که (همانگونه که در چشم انداز آرمانیِ آن توقع میشود)، به عنوان آخرین فرصت (و یا یکی از محدودة تنگ آخرینها)، وعده و توقع «گذر از تضاد»های فکریاش را داده است. یا حداقل سارتر چنین تصور و چشمداشتی از آن دارد. چنانچه به روشنی میگوید: " ... در اینجا به تضادی میرسیم که من هنوز آنرا پشت سر ننهادهام، ولی فکر میکنم که از طریق این گفتگوها از آن بگذرم"(همانجا، ص 12).
و یکی از مهمترین تضادهای فکریِ سارتر که در این گفتگو تا حد زیادی باز میشود بحث «اخلاق» و «برادری»ست. هرچند در انتها پس از گشودن معضلات اجتماعی و سیاسیِ تضادزای، و مواجه شدن با وضعیت وخیم «خشونت» انکار ناشدنیِ انسانِ شورشی ـ انقلابی که در طلب آزادی و سعادت به سر میبرد، سارتر را میبینیم که ساکن قلمرو غیرواقعیِ اساطیری ـ شاعرانگی میشود...
تو گویی از نظر وی، آنچه میتواند به گذر از تضاد بینِ برادری و خشونتِ ناشی از «دیگرکشیِ انقلابی» پایان دهد، باوری مؤمنانه به «احساس هم اصل بودن» میان ابنای بشر است چنانچه میگوید: "وقتی به انسانی مینگرم، میاندیشم که با من همریشه است، و اصلش چون اصلِ من، مادر ـ بشریّت یا مام ـ زمین به گفتة سقراط و یا زمین است..."(همانجا، ص 57).
بهرحال در بحث «برادری»، با مقولة تفکر برانگیزی مواجه میشویم که با مدیریت کارآمد بنیلوی، سارتر در برابر گرههای فکری و ادراکیاش قرار میگیرد و مشتاقِ گشودن آنها میشود. در چنین موقعیتی سارتر در مقام فیلسوف، (از سوی بنی لویِ قرار گرفته در سایه)، به اندیشه کردن مجدد و گذر از موانعی تشویق میشود که سالها در لایههای غیر اجتماعیِ فلسفة (سوژهباوری) وی پنهان شدهاند. و اینها به هیچ وجه کم چیزی نیست، حتا اگر سارتر برخلاف قولی که به «خویش» داده بود، از پذیرش «رنج فراترشدگی» (به لحاظ ادراکی و اندیشگی) سرباز زند. چرا که با روشی که بنی لوی به کار گرفته است، اکنون یکی از دستاوردهای سوژه اندیشیِ ژان پل سارتر است که به آرامی و بیواهمه از دیده شدن، خود را آشکار میکند. بنابراین، صرف نظر از انصراف سارتر از فراتر رفتن و اصرارش به ماندن در ساحتهای شاعرانگی ـ اساطیری، بیشک فضایی که بین سارتر و بنی لوی شکل میگیرد، سازندة لحظاتی ناب در درک «گفتوگو»ی فعال و فراشونده است(همانجا، صص 38 ـ 68). فضایی که (به دلیل تشویق به اندیشهگری)، خواهی، نخواهی مخاطب را هم در برمیگیرد.
و این بدین معنیست که اگر آن هنگام که سارترِ در مقام «روشنفکرِ همراه»، مفاهیم و مباحث فلسفیِ خود را مینوشت، (به گفتة خود) بر اساس مقتضیات زمانه و «برای دیگران»میاندیشید و مینوشت، اکنون به نظر میرسد ژان پل سارتر 75 ساله در بازپسین گفتگوی خویش، فیلسوفیست «آزاد و رها شده» از فکر کردن «برای دیگری»؛ از این منظر او فیلسوف پیریست که گویی به یکباره و بر اثر حادثهای خاص و یا تجربهای (شاید تجربة سالخوردگی و مواجهه با واقعیت تناهی مندی)، با «زندگی» و یا اساساً «نفسِ معجزهسای هستی» روبرو شده است، وچنان شگفتزده است که بدون ذرهای نگرانی از اتهامِ هذیان گوییِ پیرانهسری، میتواند به جای تبیینی عقلانی، با ایمانی غیرقابل تصور، به تکرار توضیحات اساطیری و «بنیانهای» کاملاً غیر عقلانیِ آن روی آورد و از «ریشههای یگانة بشریت و مام زمین» بگوید...
به نظر میرسد، تبیین چنین موقعیتی از هر افقی که صورت بگیرد، کمترین تغییری در پیچیدگی موقعیت بشری و خصوصاً «بشر مدرن» به وجود نمیآورد. چرا که بیانگر این مطلب است که «مدرنیته»ای که وی (انسان مدرن) را به لحاظ متافیزیکی «بیبنیان» کرده است، هنوز نتوانسته است جغرافیای «هستی شناختیِ» مناسبی، خاصِ موقعیت تاریخیِ او ترسیم کند و خواستِ وجودیِ آگاهیِ«غایتگرا» را، به فراسوی اندیشة «خود بنیاد» ببرد و به آگاهیِ واقعیتری از زندگی مشارکت آمیز با دیگری پیوند بزند.
بنابراین از این منظر و با تبیینهایی از این دست، ژان پل سارتر، در مقام یکی از مهمترین فلاسفة اگزیستانسیالیست قرن بیست، در سن هفتاد و پنج سالگی، با نشستن در روشنایی و آشکار کردن اندیشة واقعیاش، عملاً شاهدیست بر نیاز هستیشناسانة «وجود آگاه» به بنیان و غایتی گسسته از عقلانیت ابزاری سرمایهداری (عقلانیتی که «خود ـ بنیاد» است و از انسان، فردیتی جدا از خود، جهان و دیگری ساخته است)؛
وانگهی سارتر با ورود به قلمرو اساطیر و یا به بیانی «ممنوعه»، (البته به لحاظ فلسفی و همانگونه که گفته شد، از نگرش و منطق عقلانیت خود بنیاد مدرنیته)، در واقع مخاطب را با واقعیترین موقعیتِ اگزیستانسیالیستی«بشر» رویاروی میکند: رنج ناشی از بیبنیانی و تناهیمندی و نابردباری نسبت به واقعیت هستیشناسانة آن؛
و در حیطة این «نابردباری»ست که سارتر نیز همچون «هایدگرِ متاخر»، با ورود به ساحتِ شاعرانگی، در برابر آشکارگیِ بیبنیانی تحمیلیِ خویش، از سوی مدرنیتةخودبنیاد، قد علم میکند. عملی که بیشک مُهرِ ذلهشدگیِ «انسانِ مدرن خود بنیاد» را بر چهره دارد. حتا اگر به قیمت تلف کردن «عقلانیتِ آزاد کننده» باشد. یعنی همان عقلانیتِ نخستِ عصرمدرنی که «انسان» را از زنجیرهای متافیزیک «آزاد» کرد و او را بر مصدر مسئلة فلسفیِ «انتخاب و مسئولیت» نشاند....
اما آیا این بدین معنی است که «عقلانیتِ آزاد کننده»، از فرط رنج ناشی از «مسئولیت»، عزم بازگشت به دوران کودکی (اگر نخواهیم بگوییم دوران اسارت و بردگی) خویش دارد!؟ به بیانی آیا خواستش این است تا از راه سکونت مجدد در سرزمینهای اساطیری همچون دوران جنینی، جفت و تنگاتنگ پیکر مادی «مادر» به سر برد!؟ آنهم عاری از هر گونه رنج و تنهایی؛ در بیانی قاطع و صریح:«عاری و تهی شده از آگاهی»...
آری، شاید اوست و «میرود» تا آرامشِ جنینیاش را با «آزادیِ روشنگرانه»، تاخت بزند! مگر این سارتر نبود که بنیان انسان را «آزادی» او میدانست!؟ آزادیای که از پتانسیل طرح مسئلة امر«انتخاب و مسئولیت» برخوردار است. همان انتخاب و مسئولیتی که همواره در فلسفههای اگزیستانسیالیسیتی طنین «سنگین»ی داشته است... چنان «سنگین»، که ظاهراً از «ازل» طاقت بشری از حملاش عاجز بوده است؛ تا عاقبت «عقل فضول مدرنیته» آنرا بر شانههای نحیف انسان مدرن نهاد!
باید قبول کرد که با وضعیت شگفتی روبرو هستیم. از اینرو ذکر این مطلب ضروری است که هرگاه بدون «آگاهیِ اجتماعی» و تبیینهای مبتنی بر هستیشناختیِ آن، به متون اگزیستانسیالیستی نزدیک شویم با همین پریشانگوییهای ذهن نومید و اشرافمنشانة متکبر و احساس رخوتِ ناشی از آن مواجه میشویم. زیرا بدون تصویر و یا تذکری از جریان زندگی اجتماعیِ آدمی، سراغ مسائل وجودی او رفتهایم.
اینکه وقایع و شرایط اجتماعی و تاریخی را تحریف کنیم یعنی با آگاهی امروز (که مسلماً متکی به درک و تجربهی «افزون شده» است)، به نتایجی برسیم که امکان دیدنِ شسته و رفتة آن (بدین صورت)، در آن زمان وجود نداشته، آنچنان به بحث ضربه نمیزند که حذف کلی آن. فیالمثل در گفتگوی بین سارتر و بنی لوی تحریفهایی در خصوص برخی از مسائل و شرایط اجتماعی صورت گرفته است که گمان میرود، این مسئله بیشتر از آنکه ایدئولوژیکی باشد، میتواند ناشی از نفس گفتوگو و ژستهای از پیش طراحی شدة آن باشد. به عنوان نمونه محکوم کردنِ روشنفکران غربی و اروپایی (از جمله رومن رولان و خود سارتر) به دلیل مشارکت در جنگ سرد (ص 20)، و حمایت از «اتحاد جماهیر شوروی» (دقت شود میگوییم حمایت از شوروی و نه استالین) در جنگ سرد و یا دوران مکارتیسم؛ که از دید مخاطب (و یا تماشاگرِ گفتگو) یا قابل اغماض است یا قابل بحث که در نتیجه با آن به بحثی عقلانی مینشینیم و به درکی روشن میرسیم.
اما به محض آنکه سارتر در گفتگو با بنی لوی، دست از همراهی در فضای اجتماعی برمیدارد و خود را در فضای قطعی و «باورمندانه»ی اساطیر «مام زمین» و ...، قرار میدهد، بحث را به فضایی انتزاعی و غیراجتماعی میراند: افتادن در ساحتی کلیگو و از موضع بالا؛ اما طنز تلخ قضیه در این است که از آنجا سارتر در عالم واقعیتِ تاریخیاش یعنی با آگاهیِ اجتماعی ـ تاریخیِ خود (که به لحاظ هستیشناسی از وی جدا شدنی نیستند)، باورهای اساطیریاش را دنبال میکند، در حقیقت در دام پنهانی و رو نهان کردة عقلانیتی گرفتار است که برای گریز از مسئولیت و مشارکتی واقعی با مسائل کوچک و بزرگ جهانی که در آن زندگی میکند (که این مستلزم درگیر شدن در فضاهای خشونت آمیز و جدالهای آن نیز است)، خود را در لفافة ساحتهای عرفانی ـ اساطیری پنهان میکند.
بنابراین علیرغم تمام تلاشی که ژان پل سارتر هفتاد و پنج ساله میکند تا در آخرین فرصتی که از ناحیة پیری به او داده شده، (به یاری بنی لوی در گفتگویی آرمانی) خود را از عقلانیتِ خود بنیاد رهایی دهد، در آخرین لحظه قادر به گسست از آن نمیشود، همانگونه که هنوز در این سن قادر به ترک وسوسة «دستیافتن به خود، از نگاه دیگری» نیست:
"همه به من پیرمرد میگویند و من از این حرف خندهام میگیرد، چرا؟ زیرا کهنسال هرگز خود را کهنسال احساس نمیکند و من از طریق دیگران میفهمم که کهنسالی از دید غیر یعنی کسی که از بیرون بدان مینگرد، چه استلزاماتی دارد. اما خودم، کهنسالیم را حس نمیکنم. بنابراین کهنسالی چیزی نیست که فینفسه به من چیزی بیاموزد، بلکه رفتار دیگران در قبال من است که به من چیزی میفهماند. به سخنی دیگر، این واقعیت که من برای دیگران کهنسالم، همان واقعیتِ کهنسالی (من) است. کهنسالی واقعیتی متعلق به من است که دیگران آنرا احساس میکنند، مرا میبینند و میگویند این پیرمرد نازنین و با من مهرباناند، زیرا به زودی خواهم مرد و به علاوه به من حرمت مینهند و غیره. پس دیگران، کهنسالی مناند ... "(همانجا، ص 33).
از سوی دیگر، در کلام سارتر و وسوسة پایدارِ «فتح و تصرف نگاه دیگری، "به من"»، موقعیت هستیشناسانهای خانه دارد که در ساحتهای ادبی، و نگرشهای زیباشناختیِ برخاسته از آن، بی چون و چرا، منتقد را به تحسین وامیدارد. زیرا به هیچ وجه نمیتوان شاهکاری را کتمان کرد که از عواطفِ سرکوب شدة «وجودِ» نومید از آرزوی محال، سرریز میشود: «.... پس، دیگران کهنسالی مناند»... : به عینیت رساندن اثری بس شگفت از حسرتی «اگزیستانسیالیستی» که فقط از ذهن فیلسوف عالیقدری چون ژان پل سارتر ساخته است.
اصفهان ـ تیر ماه 1390
پس از متن:
این مطلب به یاری کتابهای زیر نوشته شده است:
1. سارتر، ژان پل؛ «بودلر»، ترجمه دل آرا قهرمان، نشر سخن، رایزنی فرهنگی فرانسه در ایران، 1384
2. سارتر، ژان پل؛ «بازپسین گفتوگو، مصاحبه با سارتر»؛ ترجمه جلال ستاری، نشر مرکز،1386
۱۳۹۰ مرداد ۶, پنجشنبه
۱۳۹۰ تیر ۳۱, جمعه
فلسفه به زبان ساده، (6) : هلنیسم ، فلسفه اپیکور
فلسفه به زبان ساده (6) : هلنیسم ، فلسفه اپیکور
نوشته زهره روحی

نوشته زهره روحی
احتمالاً همه ما نام «اسکندر مقدونی» ( حدود 356 ـ 323 قبل از میلاد مسیح و ملقب به اسکندر کبیر) را شنیدهایم؛ نامی که در حافظة تاریخی ایرانیان یادآور به خاک و خون کشیدن نه فقط ایرانیان بلکه جمع کثیری از مردم سرزمینهای متفاوت است و یا شاید بهتر باشد بگوییم نامی که امروزه برای بسیاری از ملتهای جهان، پیوندی تنگاتنگ با کشتارهای وحشیانه و لشگرکشیهای جنون آمیز به اقصاء نقاط جهان دارد. و بالاخره نامی که یادآور به آتش کشیدن وحشیانة تختجمشید و دیگر بناهای تاریخی است؛
از سوی دیگر، شجاعت و دلیریِ «اسکندر کبیر» در میدان رزم از چشم ایرانیان و فرهنگ ایرانی پوشیده نماند. زیرا نزد اینان«جنگ و نحوة جنگیدن» از قدیمالایام به منزلة یکی از هنرها به شمار میرفت و مورد احترام همگان بود و از اینرو ادبیات حماسیشان پر بود از تحسین «دلاوری» و «شجاعت» در میدانهای رزم؛
بهرحال چنین پیشینهای فرهنگی باعث شد تا به نوعی اسکندر کبیر، با چهرهای قابل اعتناء وارد فرهنگ و ادبیات ایرانیان شود. به طوری که بخش قابل ملاحظهای از ادبیات ایرانیان قدیم، چه در قلمرو حماسی و یا عرفانی با نام اسکندر و «جهان گشایی»های او در میآمیزد.
از توصیفات دلیریهای وی در ادبیات حماسی که بگذریم، در قلمرو ادبیاتِ عرفانی، اسکندر تبدیل به نماد تسخیر دلها از راه عقل و درایتهای عقلی، شده است؛ که البته پر واضح است این نماد، واقعیت نخستین خود را از میل بیحد و حصر جهانگشاییهای وی گرفته است. و ظاهراً در بر دارندة نحوهای از «تصاحبِ دل»(یا دلها)ست که به جای عاشقیت و شیوههای مبتنی بر تسلیم خود در برابر رضایت یار، نشسته است و از همین رو در ماجراهای عرفانی، کلیت «راه اسکندر» به نوعی میتواند به معنای گمشدگی و نرسیدن به یار در مسیر و سلوکِ عاشقی باشد و یا چنانچه در قصههای عرفانی میخوانیم همسفریاش با «خضر» (برای دستیابی به «آب حیات»)، منجر به بازماندن او از همسفری و به پایان بردن سیر و سلوک عرفانی است. حال آنکه «حضرت خضر» به دلیل پیمودن مسیر درست به مراد میرسد.
هر چند نام اسکندر در فرهنگ و ادبیات ایرانی، نامی آشناست، اما در بحث حاضر قرار نیست که به وی بپردازیم بلکه میخواهیم نگاهی را دنبال کنیم که معمولاً مورخان غربی به جنگها و لشکرکشیهای وی داشتهاند. به بیانی، میخواهیم به آن چیزی بپردازیم که خواهی، نخواهی بهمثابه «دستاورد جهانگشایی»های اسکندر کبیر محسوب میشود: فتح سرزمینهای بسیار و بدین ترتیب بردن زبان و فرهنگ یونانی به آن سرزمینهای دور دست. همان چیزی که به آن دوران با عظمت تمدن «هلنیسم» و یا «یونانی گرایی» گفته میشود.
اصلا یکی از پیامدهای جنگ در زمانهای گذشته این بوده که از طریق «جنگ» و لشکرهایی که در اصل برای تصرف خاک سرزمینهای دیگر انجام میگرفته، مردمِ این سرزمینها میتوانستند از «فرهنگ و تمدن» دیگری باخبر شوند و یا حتا در بسیاری از موارد در آن سهیم شوند. به بیانی دیگر شاید تنها حُسنی که «جنگ»ها در زمانهای باستانی داشتهاند، اشاعه فرهنگهای مختلف در بین مردم سراسر جهان بوده است.
بهرحال، اینطور که تاریخ گواهی میدهد، هر چند که برای یونانیان تسخیر جهان و کشور گشایی ها، در آغاز به واسطة دلیریهای اسکندر و سپاه او صورت گرفت اما چیزی نگذشت که حتا پس از مرگ او، این عظمت نه تنها کاستی نگرفت بلکه ظاهراً عمری 300 ساله یافت، که همانگونه که گفتیم مورخان آنرا به عنوان دوران «هلنی» شناسایی کردهاند.
با این حال شهرت یونانیان از بسیاری جهات مدیون فرهنگ و تمدن آنهاست: هم به لحاظ سیاسی و هم در کلیة عرصههای هنری، ادبی، علمی و فلسفی، که مقامی برای خود کسب کرده بودند. ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن خود دربارة «یونانی گرایی» آن دوران یا به بیانی عظمت فرهنگیِ یونانیان بحثهای مفصلی دارد که در اینجا گوشههایی از آنرا خواهیم خواند. او میگوید:
« یونانِ هلنیستی مرگ اسکندر را "انتهای یک عصر" تلقی نکرد؛ بلکه آنرا شروع "عصر جدید" و مظهر جوانی و نیرومندی دانست. مردم یونان اطمینان داشتند که به عالیترین مرحلة رشد و بلوغ فکری رسیدهاند و رهبرانشان، جز اسکندر که قابل مقایسه با هیچ کس نبود، به عظمت واقتدار رهبران گذشته هستند. این پندار از چند لحاظ صحیح بود. تمدن یونان همراه آزادی آن نمرد، بلکه بر عکس سرزمینهای جدیدی تسخیر کرد و از سه جهت پیشرفت نمود؛ زیرا به وجود آمدن امپراطوریهای بزرگ محدودیتهای سیاسیِ ارتباطات کوچ نشینی و بازرگانی را از میان برداشت. یونانیها که هنوز هوشیار و فعال بودند، هزار هزار به آسیا، مصر، اپیروس، و مقدونیه ریختند؛ و نه تنها گل یونانی دوباره شکفت که خون و زبان و فرهنگ یونانی راه خود را به سوی آسیای صغیر، فینیقیه، فلسطین، سوریه، بابل، و بینالنهرین و حتا باکتریا و هندوستان باز کرد. روح یونانی هرگز به این حد اشتیاق و دلیری نشان نداده بود؛ ادب و هنر آن هم فتحی به این عظمت نکرده بود»(دورانت،ویل،1365: ج 2، ص625).
در سخن دورانت دو نکتة بسیار مهم وجود دارد که لازم به ذکر است. اول اینکه یونانیان سرزمینهایی را به فتح خود درآورده بودند که خود پیشاپیش صاحب تمدن و فرهنگی غنی بودند که نتیجة آن مسلماً اختلاط و آمیزش هر دو فرهنگ میشد و نکتة دوم اینکه به دلیل برداشته شدن موانع کوچ و یا بازرگانی، این اختلاط فرهنگی، امکان مناسبی برای جا به جایی و یا اشاعه و گسترش هرچه بیشتر به نقاط مختلف جهان پیدا میکرد.
اگر «هلنیسم» را به لحاظ نقش تاریخیای که در سراسر جهان داشته مورد توجه قرار دهیم، شاید بتوان گفت این دورة تاریخیِ 300 ساله میتواند تحت عنوان «جهان عاری از مرز» قرار بگیرد: جهانی با شبکههای ارتباطی و انتقال بینالمللی ؛ بهرحال این دوران با پیروزی رومیان بر یونانیان بالاخره به پایان رسید، اما طبق اسناد و مدارکی که از آن زمان باقیست، به دلیل قدرت و نفوذ فرهنگِ یونانی (حتا در خود سرزمین رومیان)، فلسفة یونانی به حیات خویش ادامه میدهد.
اما اگر بخواهیم از اوضاع و احوال اندیشة فلسفی این دوران باخبر شویم، میباید سراغ مشربهای فکریای برویم که همگیشان به نوعی تحت تأثیر فلاسفة ماقبل خویش بودهاند. یا شاید درست تر باشد بگوییم که متفکران دوران هلنی، تلاش میکردند تا عصر خود را با الهام از نگاه فلاسفة پیشین درک کنند و به زمانة خویش با توسل به همان الهامات پاسخ دهند. آنها در زمانهای میزیستند که به نظر میرسد، (به هر دلیلی که باشد) فرصت و مجال کافی برای پرداختن (به لحاظ فلسفی) به مسائل بشری و از جمله بزرگترین و مهمترینِ آنها یعنی «مرگ و زندگی» داشتهاند، زیرا بخش مهمی از تفکرات این دوره صرف چنین دلمشغولیهایی شده است. به عنوان مثال میتوان از مشرب فلسفیِ «اپیکور» (341 ـ 270 قبل از میلاد) نام برد.
طبق گفتة ویل دورانت، وی در دوازده سالگی عاشق فلسفه میشود و در نوزده سالگی برای تحصیل فلسفه به آتن میرود و یک سال در آکادمی بسر میبرد. بهرحال با توجه به گفتههای دورانت به نظر میرسد که دلمشغولی مهم اپیکور «خوشبختی» بوده است. اینکه چطور میتوان خوشبخت بود و احساس خوشبختی کرد.
ظاهراً همانگونه که در زیر هم خواهیم دید، برای اپیکور خوشبختی مترادف با دوری از «درد و رنج» بوده است. در نتیجه طبیعی است که فلسفة او، معطوف به طراحی شکل نوینی از «درک و نحوة زندگی» شود؛ یعنی ساختن افقی جدید در زندگی که به وسیلة آن بتوان رنج و درد را از صحنة زندگی «حذف کرد».
به عبارتی از نظر اپیکور، زندگی بهمثابه پروژهای دیده میشود که مدیریت خوب میتوان آنرا به بهترین نحو و شکلِ ممکن به انجام رساند.
معمولاً وقتی درباره «رنج و غم» فکر میکنیم، آنها را همزمان با کلمات متضادشان مانند «شادی» و یا «لذت» به کار میبریم. فیالمثل میگوییم: «غم و شادی» و یا «درد و لذت»، بر این اساس هنگامی که به هدفی که اپیکور در برنامة زندگی دنبال میکند، یعنی گریز یا دوری کردن از «درد و رنج» دقت میکنیم، متوجه میشویم که وی در پیِ امکان «سکونت» در موقعیتهای «شاد و لذت بخش» است. زیرا با حذف موقعیتهای منفی از دوتاییهای متضاد (مانند حذف «غم» از دوتاییِ «غم و شادی»، و یا حذف «درد» از دوتاییِ «درد و لذت»)، میخواهد در نحوة زندگی و مفاهیم وابسته به آن (که تبیین کنندة موقعیتهای آن هستند)، به نوعی دستکاری کند و احتمالاً چیزی به دست آورد، همپای «بهشت»!....
طبق گزارش مورخان، بر سر در باغ اپیکور این عبارت نوشته شده بود: «ای مهمان، به تو در اینجا خوش خواهد گذشت، زیرا در اینجا خوشی والاترین نیکیها دانسته میشود». (دورانت، 1365: ج2،ص 721).
البته آرزوی زندگی در فضای بهشتی همواره یکی از آرزوهای اصلی بشر بوده است (و در برخی مواقع هم موجب رشد و تعالی انسان ها شده است). جایی که از غم و غصه و درد خلاصی یافته باشد و در «خوشیِ دائمی» زندگی کند.
بهرحال اگر زندگی به صورت پروژهای برای «خوشی» و «لذت» (که هر دو هم عین «نیکی» هستند)، دیده شود، این بدین معنی است که بشر برای به انجام رساندن آن میباید پیشاپیش از «ارادهای آزاد» جهت عملی ساختن آن برخوردار باشد. یعنی در این پروژه هر کس میباید بتواند به نحوی زندگی خود را تنظیم کند تا به خوشی و لذت دست یابد. از همین رو اپیکور میگوید:
«انسان کاملاً محصول طبیعت است. زندگی احتمالاً خود به خود در اثر تولد نسل به وجود آمده، و بدون هیچ نقشة قبلی از راه انتخاب طبیعی بهترین نوع تحول یافته است. ذهن چیزی جز نوع دیگری از ماده نیست. روح جوهر مادی ظریفی است که در تمام بدن پراکنده است. روح فقط توسط بدن میتواند احساس یا عمل کند و با مرگ بدن میمیرد. با این وصف، شعور باطن ما به ما میگوید که اراده آزاد است، و گرنه بشر در صحنة زندگی آلت بیمعنایی بیشتر نبود...» (همانجا).
شاید در اینجا اشاره به این مطلب بد نباشد که وقتی فیالمثل میگوییم انسان محصول طبیعت است، میتواند بدین معنی باشد که برای او غایتی از پیش تعیین شده، خصوصاً مابعدالطبیعی وجود ندارد و به همین دلیل هم میتواند سرنوشت و دیدگاه خود را تغییر دهد.
وانگهی چنین دیدگاهی قدرت عقلانیِ بشر را امری طبیعی میپندارد تا امری مابعدالطبیعی؛ اگر به خاطر آوریم، در بحث شماره 4 ، دیدیم که افلاطون به دلیل نگرش متافیزیکیاش، یک جورهایی تلاش داشت تا انسان را به «عالمِ مُثل» که تنها عالم حقیقت میپنداشت ربط دهد. در چنین حالتی، به لحاظ هستیشناختی، آنچه که از اهمیت یا حداقل «اهمیت بیشتر و موقعیت اصلی» برخوردار میشود، قلمرو ذهن و قوة عقلیست. تا جایی که عالم محسوس و تجربی، و نیز بدن و قوة حواسی که در ارتباط با جهان محسوس است، به دلیل بیاهمیتی و یا کم اهمیتی، به ناچار یا غیر قابل اعتماد پنداشته میشوند و یا به دلیل کم اهمیتی نادیده انگاشته میشوند.
حال آنکه دیدگاه اپیکور، چنان که دیدیم، کاملاً بر خلاف نگرشهای مابعدالطبیعیست. زیرا ذهن و روحی که از نظر فلسفة ایدآلیستی، عامل شناخت به شمار میآید، در دیدگاه فلسفیِ اپیکور در نهایت به صورت امری مادی ـ طبیعی شناخته میشود.
باری، این فیلسوف جویای «خوشبختی»، برای عملی ساختن بنای فلسفیاش، ناگزیر بود تا با دو قدرت فکری ـ فرهنگی که هر یک از نگاه اپیکور منشاء تولید و بازتولید «درد و رنج» بودند، به مقابله برخیزد. یعنی هم با دین و خدایان دینیِ کنترل کنندة آدمها بر روی زمین و هم با درک غلط از «لذت و خوشی»؛
اپیکور دریافته بود که بخش مهمی از اضطرابها و نگرانیهای بشر، برخاسته از ترس و وحشت از «مرگ» و دنیای پس از مرگ (عالم دوزخ) و همچنین نشأت گرفته از مراقبتهای سختگیرانة خدایان است. او بیآنکه منکر وجود خدایان شود، برای محو چنین ترسی از وجود همعصران خویش، در برنامة فلسفیِ خویش این باور را گنجانده بود که :
«خدایان موجودند، در فضاهای لایتناهی و بیپایان میان ستارگان از زندگانی آرام و جاودانی برخوردارند، ولی عاقلتر از آنند که نگران امور موجودات کوچک و پستی چون نوع انسان باشند. دنیا را نه خدایان ساختهاند و نه رهبری آن با ایشان است. چطور آن موجودات آسمانی میتوانند دنیایی چنین متوسط، عرصهای چنین آمیخته از نظم و بینظمی، و زیبایی و رنج بسازند؟... خودتان را با این فکر تسلا دهید که خدایان دورتر از آنند که به انسان بیش از خوبی بدی کنند. آنها نه میتوانند نظارهگر شما باشند، نه میتوانند کارتان را قضاوت کنند، و نه میتوانند به دوزختان بیندازند. اما راجع به خدایان شیطانی، این موجوداتِ بدبخت زاییدة کابوسهای ما هستند»( همانجا ، صص 719 ـ 720).
اگر طبق نظر اپیکور، خدایی ناظر به اعمال ما نباشد، آنگاه چگونه و اصلا به چه دلیل نیاز است که «حق» دیگری را رعایت کنیم و یا از «ظلم و بدی کردن» به دیگری پرهیز کنیم؟ مگر به غیر از این است که از نظر جهانِ ادیانِ معتقد به نظارت خدا بر اعمالِ بشر، در حقیقت این قبیل اعتقادات، میتوانند به منزلة «مانع عمل شرارتآمیز» تلقی شوند؟
ظاهرا با توجه به سخنان به جا مانده از اپیکور، وی به پرسش ما پاسخ داده است. به بیانی همانطور که در زیر خواهیم دید، در دو هزار سال پیش هم به نقش بازدارندگیِ دین از شرارتها فکر میشده است. و از قضا در همینجاست که اپیکور طرح خود را از مفهوم جدید «لذت و خوشی» را درمیاندازد، و آنرا به «حزم، عدالت و شرافت» گره میزند. آنجا که میگوید:
«ممکن نیست بتوان زندگی خوشی داشت، بدون اینکه جنبة حزم و شرافت و عدالت را در نظر نگرفت؛ و ممکن نیست که با حزم و شرافت و عدالت زندگی کرد، بدون اینکه خوش بود.» (همانجا، ص 721).
بنابراین چنانچه میبینیم بر خلاف تصورهای عامیانه، لذت و خوشیِ خارج از کنترل و نظارت خدایان، به هیچ وجه نمیتواند به معنای بیرون رفتن از مرزهای اخلاقی و یا افراطهای غیر عقلانی در مدیریت زندگی باشد. و این بدین معنی است که فلسفة اپیکوری، برای دستیابی به «خوشبختی» نه فقط اصول خود را بر قلمروی مادی بنا میکند، بلکه در عین حال برای حفاظت از آسیبهایی که این قلمرو تولید میکند، آنرا به الگوهای اخلاقی ـ عقلانی میآراید؛ و البته بیآنکه برای آنها منشأیی آن جهانی (عالم مُثلی) و یا خارج از جهان محسوس و تجربی بیافریند. به عنوان مثال صراحتاً میگوید:
« وقتی میگوییم که لذت بزرگترین خوبیهاست از لذات آدمی هرزه و عیاش یا لذات نفسانی گفتگو نمیکنیم ... بلکه قصدمان آزادی بدن از رنج و خلاصی روح از اضطراب است. زیرا [این] مشروبخواری دایمی و لهو و لعب، یا معاشرت با زنان، یا شرکت در ضیافتها، و خوردن ماهی و اغذیة گرانبها نیست که زندگی را مطبوع میسازد، بلکه تفکر و اندیشة عاقلانه است که دلایل هر انتخاب و امتناعی را میسنجد و عقاید پوچی را که موجب اغتشاش فکر و آزار روح هستند طرد مینماید». (همانجا).
بنابراین، مکتب فلسفیِ اپیکور، ضمن آنکه مکتبی مادیست اما به جهاتی اخلاقی و عقلانی هم هست. اما این «عقلانیت» با عقلانیت افلاطون همانگونه که میبینیم بسیار متفاوت است. زیرا به دلیل آنکه اصلا عالم مثلی در فلسفة اپیکور وجود ندارد، هالهای زرین هم در اطراف «عقلانیت»(ی که نقش رابط بین آن عالم و درک و دانایی انسان را به عهده دارد)، وجود ندارد. اصلاً شاید بتوان گفت از بیشتر جهات عقل و عقلانیت اپیکوری، مدیر و روش مدیریتی است که شعارش در «پروژة زندگی فارغ از درد و رنج»، میانهروی و اعتدال و ساده زیستی است. چنانچه معتقد است:
« عادت دادن خود به زندگی ساده و طرق سهل تقریباً تنها راه مسلم سلامتی است. ... مرد عاقل به آتش جاهطلبی، خود را نمیسوزاند و خود را به شهوت شهرت طلبی دچار نمیسازد، بر خوشبختی دشمنان و حتا دوستان خود رشک نمیبرد، از رقابت تبآلود شهر و طوفانِ تقلاهای سیاسی حذر میکند؛ به دنبال آرامش روستا میرود، و مطمئنترین و عمیقترین خوشیها را در آرامش جسم و جان میطلبد. و چون بر شهوات و تمنیات خود لگام میزند، بدون تظاهر زندگی میکند و ترسها را به دور میاندازد، [و بدین ترتیب] "شیرینیِ طبیعی زندگی"، با بزرگترین خوشیها، یعنی آرامش، او را پاداش میدهد» (همانجا، ص 722).
اما این «آرامش معصومِ روستایی» هنوز کامل نیست و به نظر میرسد برای آنکه به موقعیت ایدهآل خود برسد، چیزی کم دارد: همان چیزی که به یاریاش میتوان از بزرگترین دلهرة زندگی خلاصی یافت. یعنی اصلاح نحوة اندیشیدن به « مرگ»؛ اندیشهای که معمولاً آرامش تمامی آدمهای بالغ و بزرگسال را تهدید میکند و آنها را دچار دلهره میسازد.
به نظر میرسد، برای اپیکوری که نظام فلسفة «زندگی» را بر پایههای مادی و عقلانی بنا کرده است، اصلاح اندیشه دربارة «مرگ» و یا حذف اندیشة ترس از مرگ، چندان مشکل نباشد، زیرا به باور اپیکور، همینکه در اعتدال زندگی کنیم و به جای اندیشیدن به مرگ و ترس از آن، به عقل و خرد خود مراجعه کنیم، شکل دیگری از بودن برای ما آشکار میشود. بهرحال او معتقد است که:
«اگر از روی شعور، مرگ را قضاوت کنیم، میبینیم که چندان وحشتناک نیست؛ دردی که از مرگ متحمل میشویم، ممکن است به مراتب کوتاهتر و ملایمتر از آن باشد که بارها در زمان حیات [با اندیشیدن به آن از سر ترس] دچارش گشتهایم؛ توهمات ابلهانة ما از مرگ است که آن را این همه وحشتناک جلوه میدهد... [علاوه بر اینکه] مرگ را نمی توان احساس کرد».(همانجا، صص 722 ، 723).
ظاهراً سخن بیشتری دربارة فلسفة اپیکوری باقی نمانده است، به جز گفتن این مطلب که به نظر میرسد ما با فلسفهای مواجه هستیم که تلاش دارد، آدمی را به جایگاه معصومیت «طبیعی»اش بازگرداند. همانگونه که دیدیم این فلسفه بر ترسها و دلهرهها و یا اضطرابهای ناشی از بد فهمی نسبت به موقعیت خود در جهان، آزاد میسازد، اما به قیمت ریسک نکردن، خطر نکردن و چشم پوشی کردن از تجربة آنسوتر رفتن از مرزها...؛
به بیانی، اپیکور، از ما میخواهد تا برای آنکه دچار رنج نشویم، از امکانات خطر آمیزی که به عنوان پیامد خوشی، به ما روی میآورد، روی گردانیم و زندگی خویش را تا حد «زندگیِ آسایشگاهی» تنزل دهیم. چنانچه بر این باور است که :
«آنچه مورد نظر ماست، مجموعهای از نظامها و عقاید بیهوده نیست، بلکه هدف ما زندگیایست که خالی از هر گونه ناآرامی و اضطراب باشد [و یا] حتا عشق، ازدواج، و بچه دار شدن لازم نیست؛ به ما لذت آنی میدهند، ولی ناراحتی دایمی به وجود میآورند. عادت دادن خود به زندگی ساده و طرق سهل تقریباً تنها راه مسلم سلامتی است ... » (همانجا، صص 721؛ 722).
در حالیکه امروزه میدانیم، برخی از رنجها، مانند «رنج عاشقی»، از آنجا که موجب رشد و تعالی انسان میشود، موهبت و پاداشیست که تنها نصیب موجودی مانند انسان میشود. یعنی تنها موجودی که از «حضور» برخوردارست. زیرا اهل تجربه کردن و به تأمل درآوردن تجربیاتِ خویش است. موجودی که در نحوة حضورش، «عاشقیت»ی وجود دارد که به هوای آن قادر است از قلمرو حیوانی خویش فراتر رود و جهانی از شاهکارهای هنری بیافریند....
بهرحال شاید لازم باشد، فلسفة اپیکور، را در بستر شرایط تاریخیاش درک کنیم. همانگونه که در ابتدای متن هم گفته شد، یکی از خصوصیات فلسفههای هلنیستی اگر مجاز باشیم که از این عبارت استفاده کنیم، «فرا محلی» بودن آنهاست. فلسفههایی که ناشی از امتزاج افقها و نگرشهاست و یا به بیانی برخاسته از تأثیر پذیری فرهنگها بر یکدیگرست. احتمالاً آنهایی که با فلسفه هند آشنایی دارند، میتوانند اثر گذاریِ غیر مستقیم و یا ایده گرفتن از آن نگرشهای فلسفی ـ دینی را در مقام الهام دهنده و سپس دستکاری در آنها و به شکل مطلوب خود درآوردن را در فلسفة اپیکوری ببینند.
البته ناگفته نماند که ویل دورانت هم به نوعی دیگر بر شرایط تاریخیِ فلسفة اپیکور تأکید دارد. چنانچه میگوید:
«اپیکور که شاید پی برده بود که فتوحات اسکندر صدها کیش رازوری شرقی را به اجتماع یونان وارد میکند، با اظهارات مؤثری هدف فلسفه را آزاد کردن بشر از ترس، بخصوص ترس از خدایان تبیین کرد» (همانجا،ص 719).
شاید یکی از دلایل انتخاب فلسفه اپیکور در بین فلسفههای دوران هلنیستی، این باشد که بدانیم «خوشبختی» و یا جستجوی خوشبختی و شادکامی، و یا اندیشة غلبه بر دلهرة «مرگ» آنهم از راه توجه و اهمیت به «زندگی»، نه تنها چالشی است که همواره ذهن بشر را به خود مشغول داشته، بلکه گاه همچون نگرش اپیکور، به مثابه «پروژهای برای زندگی» درک میشده است.
پس از متن:
برای نوشتن این متن از کتاب زیر استفاده شده است:
تاریخ تمدن، اثر ویل دورانت (جلد دوم: یونان باستان)؛ مترجمان: امیر حسین آریان پور [و دیگران]، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1365.
اردی بهشت 1390
از سوی دیگر، شجاعت و دلیریِ «اسکندر کبیر» در میدان رزم از چشم ایرانیان و فرهنگ ایرانی پوشیده نماند. زیرا نزد اینان«جنگ و نحوة جنگیدن» از قدیمالایام به منزلة یکی از هنرها به شمار میرفت و مورد احترام همگان بود و از اینرو ادبیات حماسیشان پر بود از تحسین «دلاوری» و «شجاعت» در میدانهای رزم؛
بهرحال چنین پیشینهای فرهنگی باعث شد تا به نوعی اسکندر کبیر، با چهرهای قابل اعتناء وارد فرهنگ و ادبیات ایرانیان شود. به طوری که بخش قابل ملاحظهای از ادبیات ایرانیان قدیم، چه در قلمرو حماسی و یا عرفانی با نام اسکندر و «جهان گشایی»های او در میآمیزد.
از توصیفات دلیریهای وی در ادبیات حماسی که بگذریم، در قلمرو ادبیاتِ عرفانی، اسکندر تبدیل به نماد تسخیر دلها از راه عقل و درایتهای عقلی، شده است؛ که البته پر واضح است این نماد، واقعیت نخستین خود را از میل بیحد و حصر جهانگشاییهای وی گرفته است. و ظاهراً در بر دارندة نحوهای از «تصاحبِ دل»(یا دلها)ست که به جای عاشقیت و شیوههای مبتنی بر تسلیم خود در برابر رضایت یار، نشسته است و از همین رو در ماجراهای عرفانی، کلیت «راه اسکندر» به نوعی میتواند به معنای گمشدگی و نرسیدن به یار در مسیر و سلوکِ عاشقی باشد و یا چنانچه در قصههای عرفانی میخوانیم همسفریاش با «خضر» (برای دستیابی به «آب حیات»)، منجر به بازماندن او از همسفری و به پایان بردن سیر و سلوک عرفانی است. حال آنکه «حضرت خضر» به دلیل پیمودن مسیر درست به مراد میرسد.
هر چند نام اسکندر در فرهنگ و ادبیات ایرانی، نامی آشناست، اما در بحث حاضر قرار نیست که به وی بپردازیم بلکه میخواهیم نگاهی را دنبال کنیم که معمولاً مورخان غربی به جنگها و لشکرکشیهای وی داشتهاند. به بیانی، میخواهیم به آن چیزی بپردازیم که خواهی، نخواهی بهمثابه «دستاورد جهانگشایی»های اسکندر کبیر محسوب میشود: فتح سرزمینهای بسیار و بدین ترتیب بردن زبان و فرهنگ یونانی به آن سرزمینهای دور دست. همان چیزی که به آن دوران با عظمت تمدن «هلنیسم» و یا «یونانی گرایی» گفته میشود.
اصلا یکی از پیامدهای جنگ در زمانهای گذشته این بوده که از طریق «جنگ» و لشکرهایی که در اصل برای تصرف خاک سرزمینهای دیگر انجام میگرفته، مردمِ این سرزمینها میتوانستند از «فرهنگ و تمدن» دیگری باخبر شوند و یا حتا در بسیاری از موارد در آن سهیم شوند. به بیانی دیگر شاید تنها حُسنی که «جنگ»ها در زمانهای باستانی داشتهاند، اشاعه فرهنگهای مختلف در بین مردم سراسر جهان بوده است.
بهرحال، اینطور که تاریخ گواهی میدهد، هر چند که برای یونانیان تسخیر جهان و کشور گشایی ها، در آغاز به واسطة دلیریهای اسکندر و سپاه او صورت گرفت اما چیزی نگذشت که حتا پس از مرگ او، این عظمت نه تنها کاستی نگرفت بلکه ظاهراً عمری 300 ساله یافت، که همانگونه که گفتیم مورخان آنرا به عنوان دوران «هلنی» شناسایی کردهاند.
با این حال شهرت یونانیان از بسیاری جهات مدیون فرهنگ و تمدن آنهاست: هم به لحاظ سیاسی و هم در کلیة عرصههای هنری، ادبی، علمی و فلسفی، که مقامی برای خود کسب کرده بودند. ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن خود دربارة «یونانی گرایی» آن دوران یا به بیانی عظمت فرهنگیِ یونانیان بحثهای مفصلی دارد که در اینجا گوشههایی از آنرا خواهیم خواند. او میگوید:
« یونانِ هلنیستی مرگ اسکندر را "انتهای یک عصر" تلقی نکرد؛ بلکه آنرا شروع "عصر جدید" و مظهر جوانی و نیرومندی دانست. مردم یونان اطمینان داشتند که به عالیترین مرحلة رشد و بلوغ فکری رسیدهاند و رهبرانشان، جز اسکندر که قابل مقایسه با هیچ کس نبود، به عظمت واقتدار رهبران گذشته هستند. این پندار از چند لحاظ صحیح بود. تمدن یونان همراه آزادی آن نمرد، بلکه بر عکس سرزمینهای جدیدی تسخیر کرد و از سه جهت پیشرفت نمود؛ زیرا به وجود آمدن امپراطوریهای بزرگ محدودیتهای سیاسیِ ارتباطات کوچ نشینی و بازرگانی را از میان برداشت. یونانیها که هنوز هوشیار و فعال بودند، هزار هزار به آسیا، مصر، اپیروس، و مقدونیه ریختند؛ و نه تنها گل یونانی دوباره شکفت که خون و زبان و فرهنگ یونانی راه خود را به سوی آسیای صغیر، فینیقیه، فلسطین، سوریه، بابل، و بینالنهرین و حتا باکتریا و هندوستان باز کرد. روح یونانی هرگز به این حد اشتیاق و دلیری نشان نداده بود؛ ادب و هنر آن هم فتحی به این عظمت نکرده بود»(دورانت،ویل،1365: ج 2، ص625).
در سخن دورانت دو نکتة بسیار مهم وجود دارد که لازم به ذکر است. اول اینکه یونانیان سرزمینهایی را به فتح خود درآورده بودند که خود پیشاپیش صاحب تمدن و فرهنگی غنی بودند که نتیجة آن مسلماً اختلاط و آمیزش هر دو فرهنگ میشد و نکتة دوم اینکه به دلیل برداشته شدن موانع کوچ و یا بازرگانی، این اختلاط فرهنگی، امکان مناسبی برای جا به جایی و یا اشاعه و گسترش هرچه بیشتر به نقاط مختلف جهان پیدا میکرد.
اگر «هلنیسم» را به لحاظ نقش تاریخیای که در سراسر جهان داشته مورد توجه قرار دهیم، شاید بتوان گفت این دورة تاریخیِ 300 ساله میتواند تحت عنوان «جهان عاری از مرز» قرار بگیرد: جهانی با شبکههای ارتباطی و انتقال بینالمللی ؛ بهرحال این دوران با پیروزی رومیان بر یونانیان بالاخره به پایان رسید، اما طبق اسناد و مدارکی که از آن زمان باقیست، به دلیل قدرت و نفوذ فرهنگِ یونانی (حتا در خود سرزمین رومیان)، فلسفة یونانی به حیات خویش ادامه میدهد.
اما اگر بخواهیم از اوضاع و احوال اندیشة فلسفی این دوران باخبر شویم، میباید سراغ مشربهای فکریای برویم که همگیشان به نوعی تحت تأثیر فلاسفة ماقبل خویش بودهاند. یا شاید درست تر باشد بگوییم که متفکران دوران هلنی، تلاش میکردند تا عصر خود را با الهام از نگاه فلاسفة پیشین درک کنند و به زمانة خویش با توسل به همان الهامات پاسخ دهند. آنها در زمانهای میزیستند که به نظر میرسد، (به هر دلیلی که باشد) فرصت و مجال کافی برای پرداختن (به لحاظ فلسفی) به مسائل بشری و از جمله بزرگترین و مهمترینِ آنها یعنی «مرگ و زندگی» داشتهاند، زیرا بخش مهمی از تفکرات این دوره صرف چنین دلمشغولیهایی شده است. به عنوان مثال میتوان از مشرب فلسفیِ «اپیکور» (341 ـ 270 قبل از میلاد) نام برد.
طبق گفتة ویل دورانت، وی در دوازده سالگی عاشق فلسفه میشود و در نوزده سالگی برای تحصیل فلسفه به آتن میرود و یک سال در آکادمی بسر میبرد. بهرحال با توجه به گفتههای دورانت به نظر میرسد که دلمشغولی مهم اپیکور «خوشبختی» بوده است. اینکه چطور میتوان خوشبخت بود و احساس خوشبختی کرد.
ظاهراً همانگونه که در زیر هم خواهیم دید، برای اپیکور خوشبختی مترادف با دوری از «درد و رنج» بوده است. در نتیجه طبیعی است که فلسفة او، معطوف به طراحی شکل نوینی از «درک و نحوة زندگی» شود؛ یعنی ساختن افقی جدید در زندگی که به وسیلة آن بتوان رنج و درد را از صحنة زندگی «حذف کرد».
به عبارتی از نظر اپیکور، زندگی بهمثابه پروژهای دیده میشود که مدیریت خوب میتوان آنرا به بهترین نحو و شکلِ ممکن به انجام رساند.
معمولاً وقتی درباره «رنج و غم» فکر میکنیم، آنها را همزمان با کلمات متضادشان مانند «شادی» و یا «لذت» به کار میبریم. فیالمثل میگوییم: «غم و شادی» و یا «درد و لذت»، بر این اساس هنگامی که به هدفی که اپیکور در برنامة زندگی دنبال میکند، یعنی گریز یا دوری کردن از «درد و رنج» دقت میکنیم، متوجه میشویم که وی در پیِ امکان «سکونت» در موقعیتهای «شاد و لذت بخش» است. زیرا با حذف موقعیتهای منفی از دوتاییهای متضاد (مانند حذف «غم» از دوتاییِ «غم و شادی»، و یا حذف «درد» از دوتاییِ «درد و لذت»)، میخواهد در نحوة زندگی و مفاهیم وابسته به آن (که تبیین کنندة موقعیتهای آن هستند)، به نوعی دستکاری کند و احتمالاً چیزی به دست آورد، همپای «بهشت»!....
طبق گزارش مورخان، بر سر در باغ اپیکور این عبارت نوشته شده بود: «ای مهمان، به تو در اینجا خوش خواهد گذشت، زیرا در اینجا خوشی والاترین نیکیها دانسته میشود». (دورانت، 1365: ج2،ص 721).
البته آرزوی زندگی در فضای بهشتی همواره یکی از آرزوهای اصلی بشر بوده است (و در برخی مواقع هم موجب رشد و تعالی انسان ها شده است). جایی که از غم و غصه و درد خلاصی یافته باشد و در «خوشیِ دائمی» زندگی کند.
بهرحال اگر زندگی به صورت پروژهای برای «خوشی» و «لذت» (که هر دو هم عین «نیکی» هستند)، دیده شود، این بدین معنی است که بشر برای به انجام رساندن آن میباید پیشاپیش از «ارادهای آزاد» جهت عملی ساختن آن برخوردار باشد. یعنی در این پروژه هر کس میباید بتواند به نحوی زندگی خود را تنظیم کند تا به خوشی و لذت دست یابد. از همین رو اپیکور میگوید:
«انسان کاملاً محصول طبیعت است. زندگی احتمالاً خود به خود در اثر تولد نسل به وجود آمده، و بدون هیچ نقشة قبلی از راه انتخاب طبیعی بهترین نوع تحول یافته است. ذهن چیزی جز نوع دیگری از ماده نیست. روح جوهر مادی ظریفی است که در تمام بدن پراکنده است. روح فقط توسط بدن میتواند احساس یا عمل کند و با مرگ بدن میمیرد. با این وصف، شعور باطن ما به ما میگوید که اراده آزاد است، و گرنه بشر در صحنة زندگی آلت بیمعنایی بیشتر نبود...» (همانجا).
شاید در اینجا اشاره به این مطلب بد نباشد که وقتی فیالمثل میگوییم انسان محصول طبیعت است، میتواند بدین معنی باشد که برای او غایتی از پیش تعیین شده، خصوصاً مابعدالطبیعی وجود ندارد و به همین دلیل هم میتواند سرنوشت و دیدگاه خود را تغییر دهد.
وانگهی چنین دیدگاهی قدرت عقلانیِ بشر را امری طبیعی میپندارد تا امری مابعدالطبیعی؛ اگر به خاطر آوریم، در بحث شماره 4 ، دیدیم که افلاطون به دلیل نگرش متافیزیکیاش، یک جورهایی تلاش داشت تا انسان را به «عالمِ مُثل» که تنها عالم حقیقت میپنداشت ربط دهد. در چنین حالتی، به لحاظ هستیشناختی، آنچه که از اهمیت یا حداقل «اهمیت بیشتر و موقعیت اصلی» برخوردار میشود، قلمرو ذهن و قوة عقلیست. تا جایی که عالم محسوس و تجربی، و نیز بدن و قوة حواسی که در ارتباط با جهان محسوس است، به دلیل بیاهمیتی و یا کم اهمیتی، به ناچار یا غیر قابل اعتماد پنداشته میشوند و یا به دلیل کم اهمیتی نادیده انگاشته میشوند.
حال آنکه دیدگاه اپیکور، چنان که دیدیم، کاملاً بر خلاف نگرشهای مابعدالطبیعیست. زیرا ذهن و روحی که از نظر فلسفة ایدآلیستی، عامل شناخت به شمار میآید، در دیدگاه فلسفیِ اپیکور در نهایت به صورت امری مادی ـ طبیعی شناخته میشود.
باری، این فیلسوف جویای «خوشبختی»، برای عملی ساختن بنای فلسفیاش، ناگزیر بود تا با دو قدرت فکری ـ فرهنگی که هر یک از نگاه اپیکور منشاء تولید و بازتولید «درد و رنج» بودند، به مقابله برخیزد. یعنی هم با دین و خدایان دینیِ کنترل کنندة آدمها بر روی زمین و هم با درک غلط از «لذت و خوشی»؛
اپیکور دریافته بود که بخش مهمی از اضطرابها و نگرانیهای بشر، برخاسته از ترس و وحشت از «مرگ» و دنیای پس از مرگ (عالم دوزخ) و همچنین نشأت گرفته از مراقبتهای سختگیرانة خدایان است. او بیآنکه منکر وجود خدایان شود، برای محو چنین ترسی از وجود همعصران خویش، در برنامة فلسفیِ خویش این باور را گنجانده بود که :
«خدایان موجودند، در فضاهای لایتناهی و بیپایان میان ستارگان از زندگانی آرام و جاودانی برخوردارند، ولی عاقلتر از آنند که نگران امور موجودات کوچک و پستی چون نوع انسان باشند. دنیا را نه خدایان ساختهاند و نه رهبری آن با ایشان است. چطور آن موجودات آسمانی میتوانند دنیایی چنین متوسط، عرصهای چنین آمیخته از نظم و بینظمی، و زیبایی و رنج بسازند؟... خودتان را با این فکر تسلا دهید که خدایان دورتر از آنند که به انسان بیش از خوبی بدی کنند. آنها نه میتوانند نظارهگر شما باشند، نه میتوانند کارتان را قضاوت کنند، و نه میتوانند به دوزختان بیندازند. اما راجع به خدایان شیطانی، این موجوداتِ بدبخت زاییدة کابوسهای ما هستند»( همانجا ، صص 719 ـ 720).
اگر طبق نظر اپیکور، خدایی ناظر به اعمال ما نباشد، آنگاه چگونه و اصلا به چه دلیل نیاز است که «حق» دیگری را رعایت کنیم و یا از «ظلم و بدی کردن» به دیگری پرهیز کنیم؟ مگر به غیر از این است که از نظر جهانِ ادیانِ معتقد به نظارت خدا بر اعمالِ بشر، در حقیقت این قبیل اعتقادات، میتوانند به منزلة «مانع عمل شرارتآمیز» تلقی شوند؟
ظاهرا با توجه به سخنان به جا مانده از اپیکور، وی به پرسش ما پاسخ داده است. به بیانی همانطور که در زیر خواهیم دید، در دو هزار سال پیش هم به نقش بازدارندگیِ دین از شرارتها فکر میشده است. و از قضا در همینجاست که اپیکور طرح خود را از مفهوم جدید «لذت و خوشی» را درمیاندازد، و آنرا به «حزم، عدالت و شرافت» گره میزند. آنجا که میگوید:
«ممکن نیست بتوان زندگی خوشی داشت، بدون اینکه جنبة حزم و شرافت و عدالت را در نظر نگرفت؛ و ممکن نیست که با حزم و شرافت و عدالت زندگی کرد، بدون اینکه خوش بود.» (همانجا، ص 721).
بنابراین چنانچه میبینیم بر خلاف تصورهای عامیانه، لذت و خوشیِ خارج از کنترل و نظارت خدایان، به هیچ وجه نمیتواند به معنای بیرون رفتن از مرزهای اخلاقی و یا افراطهای غیر عقلانی در مدیریت زندگی باشد. و این بدین معنی است که فلسفة اپیکوری، برای دستیابی به «خوشبختی» نه فقط اصول خود را بر قلمروی مادی بنا میکند، بلکه در عین حال برای حفاظت از آسیبهایی که این قلمرو تولید میکند، آنرا به الگوهای اخلاقی ـ عقلانی میآراید؛ و البته بیآنکه برای آنها منشأیی آن جهانی (عالم مُثلی) و یا خارج از جهان محسوس و تجربی بیافریند. به عنوان مثال صراحتاً میگوید:
« وقتی میگوییم که لذت بزرگترین خوبیهاست از لذات آدمی هرزه و عیاش یا لذات نفسانی گفتگو نمیکنیم ... بلکه قصدمان آزادی بدن از رنج و خلاصی روح از اضطراب است. زیرا [این] مشروبخواری دایمی و لهو و لعب، یا معاشرت با زنان، یا شرکت در ضیافتها، و خوردن ماهی و اغذیة گرانبها نیست که زندگی را مطبوع میسازد، بلکه تفکر و اندیشة عاقلانه است که دلایل هر انتخاب و امتناعی را میسنجد و عقاید پوچی را که موجب اغتشاش فکر و آزار روح هستند طرد مینماید». (همانجا).
بنابراین، مکتب فلسفیِ اپیکور، ضمن آنکه مکتبی مادیست اما به جهاتی اخلاقی و عقلانی هم هست. اما این «عقلانیت» با عقلانیت افلاطون همانگونه که میبینیم بسیار متفاوت است. زیرا به دلیل آنکه اصلا عالم مثلی در فلسفة اپیکور وجود ندارد، هالهای زرین هم در اطراف «عقلانیت»(ی که نقش رابط بین آن عالم و درک و دانایی انسان را به عهده دارد)، وجود ندارد. اصلاً شاید بتوان گفت از بیشتر جهات عقل و عقلانیت اپیکوری، مدیر و روش مدیریتی است که شعارش در «پروژة زندگی فارغ از درد و رنج»، میانهروی و اعتدال و ساده زیستی است. چنانچه معتقد است:
« عادت دادن خود به زندگی ساده و طرق سهل تقریباً تنها راه مسلم سلامتی است. ... مرد عاقل به آتش جاهطلبی، خود را نمیسوزاند و خود را به شهوت شهرت طلبی دچار نمیسازد، بر خوشبختی دشمنان و حتا دوستان خود رشک نمیبرد، از رقابت تبآلود شهر و طوفانِ تقلاهای سیاسی حذر میکند؛ به دنبال آرامش روستا میرود، و مطمئنترین و عمیقترین خوشیها را در آرامش جسم و جان میطلبد. و چون بر شهوات و تمنیات خود لگام میزند، بدون تظاهر زندگی میکند و ترسها را به دور میاندازد، [و بدین ترتیب] "شیرینیِ طبیعی زندگی"، با بزرگترین خوشیها، یعنی آرامش، او را پاداش میدهد» (همانجا، ص 722).
اما این «آرامش معصومِ روستایی» هنوز کامل نیست و به نظر میرسد برای آنکه به موقعیت ایدهآل خود برسد، چیزی کم دارد: همان چیزی که به یاریاش میتوان از بزرگترین دلهرة زندگی خلاصی یافت. یعنی اصلاح نحوة اندیشیدن به « مرگ»؛ اندیشهای که معمولاً آرامش تمامی آدمهای بالغ و بزرگسال را تهدید میکند و آنها را دچار دلهره میسازد.
به نظر میرسد، برای اپیکوری که نظام فلسفة «زندگی» را بر پایههای مادی و عقلانی بنا کرده است، اصلاح اندیشه دربارة «مرگ» و یا حذف اندیشة ترس از مرگ، چندان مشکل نباشد، زیرا به باور اپیکور، همینکه در اعتدال زندگی کنیم و به جای اندیشیدن به مرگ و ترس از آن، به عقل و خرد خود مراجعه کنیم، شکل دیگری از بودن برای ما آشکار میشود. بهرحال او معتقد است که:
«اگر از روی شعور، مرگ را قضاوت کنیم، میبینیم که چندان وحشتناک نیست؛ دردی که از مرگ متحمل میشویم، ممکن است به مراتب کوتاهتر و ملایمتر از آن باشد که بارها در زمان حیات [با اندیشیدن به آن از سر ترس] دچارش گشتهایم؛ توهمات ابلهانة ما از مرگ است که آن را این همه وحشتناک جلوه میدهد... [علاوه بر اینکه] مرگ را نمی توان احساس کرد».(همانجا، صص 722 ، 723).
ظاهراً سخن بیشتری دربارة فلسفة اپیکوری باقی نمانده است، به جز گفتن این مطلب که به نظر میرسد ما با فلسفهای مواجه هستیم که تلاش دارد، آدمی را به جایگاه معصومیت «طبیعی»اش بازگرداند. همانگونه که دیدیم این فلسفه بر ترسها و دلهرهها و یا اضطرابهای ناشی از بد فهمی نسبت به موقعیت خود در جهان، آزاد میسازد، اما به قیمت ریسک نکردن، خطر نکردن و چشم پوشی کردن از تجربة آنسوتر رفتن از مرزها...؛
به بیانی، اپیکور، از ما میخواهد تا برای آنکه دچار رنج نشویم، از امکانات خطر آمیزی که به عنوان پیامد خوشی، به ما روی میآورد، روی گردانیم و زندگی خویش را تا حد «زندگیِ آسایشگاهی» تنزل دهیم. چنانچه بر این باور است که :
«آنچه مورد نظر ماست، مجموعهای از نظامها و عقاید بیهوده نیست، بلکه هدف ما زندگیایست که خالی از هر گونه ناآرامی و اضطراب باشد [و یا] حتا عشق، ازدواج، و بچه دار شدن لازم نیست؛ به ما لذت آنی میدهند، ولی ناراحتی دایمی به وجود میآورند. عادت دادن خود به زندگی ساده و طرق سهل تقریباً تنها راه مسلم سلامتی است ... » (همانجا، صص 721؛ 722).
در حالیکه امروزه میدانیم، برخی از رنجها، مانند «رنج عاشقی»، از آنجا که موجب رشد و تعالی انسان میشود، موهبت و پاداشیست که تنها نصیب موجودی مانند انسان میشود. یعنی تنها موجودی که از «حضور» برخوردارست. زیرا اهل تجربه کردن و به تأمل درآوردن تجربیاتِ خویش است. موجودی که در نحوة حضورش، «عاشقیت»ی وجود دارد که به هوای آن قادر است از قلمرو حیوانی خویش فراتر رود و جهانی از شاهکارهای هنری بیافریند....
بهرحال شاید لازم باشد، فلسفة اپیکور، را در بستر شرایط تاریخیاش درک کنیم. همانگونه که در ابتدای متن هم گفته شد، یکی از خصوصیات فلسفههای هلنیستی اگر مجاز باشیم که از این عبارت استفاده کنیم، «فرا محلی» بودن آنهاست. فلسفههایی که ناشی از امتزاج افقها و نگرشهاست و یا به بیانی برخاسته از تأثیر پذیری فرهنگها بر یکدیگرست. احتمالاً آنهایی که با فلسفه هند آشنایی دارند، میتوانند اثر گذاریِ غیر مستقیم و یا ایده گرفتن از آن نگرشهای فلسفی ـ دینی را در مقام الهام دهنده و سپس دستکاری در آنها و به شکل مطلوب خود درآوردن را در فلسفة اپیکوری ببینند.
البته ناگفته نماند که ویل دورانت هم به نوعی دیگر بر شرایط تاریخیِ فلسفة اپیکور تأکید دارد. چنانچه میگوید:
«اپیکور که شاید پی برده بود که فتوحات اسکندر صدها کیش رازوری شرقی را به اجتماع یونان وارد میکند، با اظهارات مؤثری هدف فلسفه را آزاد کردن بشر از ترس، بخصوص ترس از خدایان تبیین کرد» (همانجا،ص 719).
شاید یکی از دلایل انتخاب فلسفه اپیکور در بین فلسفههای دوران هلنیستی، این باشد که بدانیم «خوشبختی» و یا جستجوی خوشبختی و شادکامی، و یا اندیشة غلبه بر دلهرة «مرگ» آنهم از راه توجه و اهمیت به «زندگی»، نه تنها چالشی است که همواره ذهن بشر را به خود مشغول داشته، بلکه گاه همچون نگرش اپیکور، به مثابه «پروژهای برای زندگی» درک میشده است.
پس از متن:
برای نوشتن این متن از کتاب زیر استفاده شده است:
تاریخ تمدن، اثر ویل دورانت (جلد دوم: یونان باستان)؛ مترجمان: امیر حسین آریان پور [و دیگران]، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1365.
اردی بهشت 1390
اشتراک در:
پستها (Atom)

