به بست نشینان وال استریت
مجید نفیسی
در راه که می آمدم
تا به اردوی شما بپیوندم
زن جوانی را دیدم
که می خواست سیگارش را روشن کند.
او نه کبریتی خرید
نه فندکی گدایی کرد.
به سادگی از مردی
که سیگار می کشید پرسید:
"می شود آتشتان را وام بگیرم؟"
و بازتابِ سرخی آتش را
در چشم های درخشان مرد
بازشناخت.
آری
با یک آتش
می توان بیش از یک سیگار گیراند.
آتش، ملک همگان است
و "به هر کس به اندازه ی نیازش."1
ای ناباوران
به "دست غیبی بازار"! 2
شوخی نمی کنم
آتشِ اشتراک در اردوگاه شما
بی شک
آتشین سنتِ دودی های ماست.
آتش پرفروغ تان بی دود باد!
هشتم نوامبر 2011
1ـ کارل مارکس: "نقد برنامه گوتا".
2ـ آدام اسمیت:"ثروت ملل".
To the Campers at Wall Street
by Majid Naficy
As I was coming
To join your encampment
I saw a young woman
Who wanted to light her cigarette.
She neither bought matches
Nor begged for a lighter.
She simply asked a man
Who was smoking a cigarette:
"May I borrow your fire?"
And she recognized
The reflection of his red fire
In his shining eyes.
Yes,
One fire
Can light more than one cigarette.
Fire belongs to all
And "to each according to his needs."(1)
Oh, you nonbelievers
In the "invisible hand of the market!" (2)
I am not kidding
The fire of sharing in your campground
Is undoubtedly
The fiery tradition of our smokers.
May your bright fire be smokeless!
November 8, 2011
1. Karl Marx Critique of the Gotha Program.
2. Adam Smith The Wealth of Nation.
۱۳۹۰ آبان ۲۶, پنجشنبه
به بست نشینا ن وال استریت
۱۳۹۰ آبان ۲۰, جمعه
فلسفه به زبان ساده( شماره11): ابوعلی سینا«برهان وحدت نفس و برهان "من"»

"دو بور معتقد است که از حیث عمق اندیشه و ابتکار، به مقام فارابی نایل نیامد. «یکی از اشتباهاتی که غالباً مورخان فلسفة اسلامی گرفتار آن شدهاند این است که معتقدند که مقام ابن سینا در بیان فلسفة خالص ارسطویی از فارابی بالاتر است»"(ص454).
جهت تأیید این مطلب، اضافه میکنیم که ابوعلیسینا که سهل است بخش بزرگ و قابل توجهی از فلسفة غرب، متأثر و دانشآموختة فلسفة ارسطوست. با این حال، تذکرات چندین بارة مولفان کتاب «تاریخ فلسفة جهان اسلام» در خصوص تبعیت فکری ابن سینا از ارسطو، به هیچ عنوان از بار ارزشیِ اندیشهای که در متن حاضر میخواهیم از ابوعلی سینا به بحث گذاریم کم نمیکند. بحثی بسیار شیرین و روشنگرانه از حدیث «نفس»ی که در حقیقت باعث شده است تا افق فکری ارسطو به قلمرو جدیدی گشوده شود. و همین مطلب کافیست تا نام ابن سینا جهانی شود. چرا که به دلیل شیوة بررسیِ نوین ابن سینا (نسبت به بنیانگذاران فلسفیِ غرب: افلاطون و ارسطو)، همانگونه که فاخوری و جر هم ناگزیر به تصدیق هستند، وی چه از حیث متافیزیک و چه از نظر فیزیولوژی"بیش از دیگر فلاسفة عرب و اسلام به علم و اندیشة جدید نزدیک شده است. به طور کلی چه از ناحیة متافیزیکی و چه از ناحیة فیزیولوژی، او بزرگترین علمای علمالنفس قدیم است" (فاخوری، جر، 1386: ص465).
باری، چنانچه در بحث ارسطو دیدیم، وی «حواس» را یکی از ابزارهای مهمِ «شناخت»، شناسایی کرد. ابن سینا، با توجه به این حکم، ضمن استقبال از حواس، به منزلة ابزار شناساییِ جهان محسوس، در صدد اثبات نفسی برای انسان بود که با وجود فنا شدن جسم، در جهانی دیگر از حیات برخوردار باشد. حال آنکه ارسطو جداً بر این باور بود که با مرگ جسم، نفس نیز خواهد مرد. بنابراین در ردّ این نظریة ارسطو (مرگِ نفس) ظاهراً ابن سینا لازم دیده، جوهر آن را عقلانی معرفی کند. کاری که پیشتر افلاطون انجام داده بود. منتها صرف نظر از نیاز نفس به بدن؛ بهرحال وی در «رسالة نفس» میگوید: "محل معقولات که آن نفس انسانیست، نه جسم است و نه قوتی در جسم ... اگر این تعقلات نفس (مردم) به آلت جسمانی بودی، «تعقل» ذات خویش نکردی ..." (ابن سینا، 1331: ص45). و از قضا در همان رساله نیز دلیل بقای نفس را پس از مرگ جسم (بدن)، جوهر عقلانیِ آن میداند: "معلوم شد که نفس مردم جوهری عقلیست مفارق از بدن به ذات خویش. اکنون درست کنیم (اثبات کنیم) که او را (نفس را) فساد نیست و چون بدن بمیرد، نفس نمیرد و جوهر نفس قابل هلاک نیست و فساد نپذیرد... "(ابن سینا، 1331، ص 55).
و جالب است بدانیم از نظر ابن سینا علیرغم تفاوت و ناهمجنسی بین نفس و بدن، هیچ نفسی نمیتواند بدون وجود بدن، در عالم محسوسات وجود داشته باشد. ضمن آنکه وی معتقد است هر نفسی فقط در تعلق به یک بدن میتواند باشد و نه بیشتر از اینرو صریحاً میگوید:
"اکنون درست کنیم که نفس مردم حادث است با حدوث بدن ... نفس پیش از بدن ماده ندارد، پس متکثر نتواند بود و نشاید بود که یکی باشد، برای آنکه اگر یکی باشد، چون بدن بسیار پدید آید، از دو حال خالی نباشد یا یکی نفس است در همه ابدان یا چون بدن بسیار در وجود آید، آن نفس واحد منقسم شود و بهری بدین بدن و بهری بدان بدن پیوندد و این نیز محال است. برای آنکه نفس «جوهری عقلیست» و [از اینرو] نامنقسم؛ [بنابراین] چگونه قسمت پذیرد (ابن سینا، 1331: صص 53 ـ 54)."
اکنون با توجه به وحدتی که ابن سینا، به پیروی از ارسطو بین نفس و بدن، در جهان محسوسات ترسیم میکند، (البته با این تفاوت که بر خلاف ارسطو که نفس را با وجودیکه عنصری جدا از جسم میدانست، اما معتقد بود که با فنای جسم، نفس نیز فنا شود، وی به دلیل نگرش مذهبی ـ متافیزیکی خویش به غیرفانی بودن نفس معتقد است)، میخواهیم بدانیم، جایگاه احساس از نظر ابن سینا کجاست. فیالمثل برخی از احساسها همانند حس شرم که با واکنشی بدنی (مانند سرخ شدن چهره) تواماًنند و از احساس جدا شدنی نیستند. در واقع با طرح چنین مسئلهای، به قلمرو «نفس و بدن»ی وارد میشویم که هر چند فارابی پیش از وی بدان پرداخته اما به دلیل غور و بررسی عمیق ابوعلی سینا در جزئیات، و در نتیجه دریافت بسیاری از روابط بین بدن و نفس، به حق به نام ابن سینا رقم خورده است.
باری، وی علاوه بر اینکه در کتاب «شفا»ی خویش، عمیقا به «نفس انسانی» و واکنشهای جسمانی پرداخته در سایر آثار دیگر خویش از جمله رساله «فیمعرفته النفس الناطقه» و یا ...، از آن گفتگو کرده که به دلیل اهمیت، فاخوری و جر در کتاب «تاریخ فلسفه جهان اسلامی» برخی از مباحث آن را عیناً آوردهاند و ما نیز در بحث حاضر از آنها استفاده خواهیم کرد. بهرحالف ابن سینا در خصوص نفسانی بودن این قبیل واکنشهای جسمانی میگوید:
"از خواص انسان یکی این است که چون اشیاء نادره را ادراک کند، انفعالی در او پدید آید که تعجب نامیده شود و این تعجب سبب خنده است. و چون اشیاء زیانمند و آزار رساننده را ادراک کند، انفعالی در او پدید آید که آنرا تنفر خوانند و این تنفر سبب گریه است... و گاه میفهمد که دیگری آگاهی یافته که او کاری کرده که انجامش شایستة او نبوده است، و از آن انفعالی نفسانی در او پدید آید که آنرا شرمساری گویند ... آدمی به سبب نطق و به کار بردن اشاره از دیگر حیوانات ممتاز است «اخص خواص انسان»، تصور معانی کلیة عقلیه است که به تمام معنی مجرد از مادهاند، و رسیدن به معرفت مجهولات تصدیقی و تصوری از معلومات حقیقی. این احوال و افعال در انسان یافته شوند و بیشترشان به او اختصاص دارند، هرچند بعضی بدنی هستند ولی وجودشان در انسان به خاطر نفسی است که در او هست، و در دیگر حیوانات نیست"(فاخوری، جر، 1386: ص 466).
ابن سینا به قول خودش از این «احوال و افعال» نتیجه میگیرد که نفس هر شخصی در واقع همان «من» اوست. از سوی دیگر همانگونه که در بالا دیدیم از نظر ابن سینا، هر بدنی فقط متعلق به یک نفس و هر نفسی نیز در فقط در تعلق یک بدن است، و این پیوند وحدتآمیز سبب میشود که با وجود اینکه اعضاء متفاوت بدن مانند چشم و یا گوش از احوال و افعال متفاوتی برخوردارند، اما همگی به یک نفس منتهی شوند. نفسی که «منِ» آن شخص شمرده میشود. چنانچه میگوید:
"باید که رشتهای این قوای شهوانیه و غضبیه و مدرکه را به هم بپیوندد، به طوری که نسبت آن به این قوا مثل نسبت حس مشترک باشد به حواس ... و ما میدانیم که این قوا یکدیگر را به کار میگیرند ... و این چیزی که رشتة ارتباط است، نشاید که جسم باشد ... پس در اینکه نفس جسم نیست اعتراضی باقی نمیماند ... انسان میگوید فلان چیز را به چشمم درک کردم، یا به فلان چیز میل پیدا کردم، یا از آن خشمگین شدم، همچنین میگوید، با دستم گرفتم، با پایم راه رفتم، با زبانم تکلم کردم، با گوشم شنیدم، در فلان موضوع اندیشیدم، پنداشتم، خیال کردم. از این امور دانسته میشود که در انسان چیزی است جامع، که این ادراکات و افعال به او منتهی میشود. نیز ضرورتاً در مییابیم که آن چیز که جامع این ادراکات و افعال است، یکی از اجزای این بدن نیست. زیرا آدمی با گوش نمیبیند و با چشم نمیشنود، و با دست راه نمیرود، و با پا نمیگیرد. پس در او چیزی است که جامع جمیع این ادراکات و افعال است. و همین است که انسان به خود اشاره میکند و میگوید «من». و این چیزی است ورای اجزای بدن. پس «منِ» هر شخصی غیر بدن اوست"(فاخوری، جر، 1386: ص 467).
واقعیت این است که ابن سینا به دلیل اعتقادات و نگرش متافیزیکیِ خود نمیتوانست نسبت به «حواس» و «بدن» به عنوان امکانات معرفتشناختی وفادار بماند و از سوی دیگر، شاید اگر در وی تمایل مقابله با اندیشة مادیگرایانة ارسطو (در خصوص فنای نفس) نمیبود، هرگز بحث «نفس» و دستیابی به «من» از اندیشة ابن سینا نمیگذشت و تاریخ اندیشة بشری رسماً مبنای بررسی این بحث را برای نخستین بار پایهگذاری نمیکرد. بهرحال ابن سینا در کتاب «اشارات و تنبیهات» خود نیز علاوه بر تأکید بر وحدت نفس و بدن، نفس را شاخص شناسایی «شخص آدمی» معرفی میکند. چنانچه میگوید:
"قوای محرکه و مدرکه و حافظه برای مزاج چیزی دیگرند و تو میتوانی آن قوا را نفس بنامی. و این همان جوهری است که در اجزاء بدن تو و سپس در بدن تو تصرف میکند. و این جوهر در تو یکی است و آن، تو هستی (فاخوری، جر،1386: ص 466).
آیا این احتمال وجود دارد که به غیر از ملاحظات اعتقادی ـ دینی، کشف چنین نفسی، چنان برای ابن سینا اهمیت داشته که حاضر به پذیرش مرگ و فانی بودن آن نبوده!؟ بهرحال چنانکه خواهیم دید، در عالم نظریه، وی برای فناناپذیریِ جوهرِ آن، لازم میدیده که نخست «پاک و منزه» بگرداندش. از اینرو در همان عالم نظر، نفس را از حالت «فردیت من» به در میآورد تا آنرا به وضعیت به اصطلاح «خلود» رساند؛ این مسئله یکی از مهمترین تفاوتهاییست که فلسفة ابن سینا با فارابی دارد. زیرا به «ثبات نفس» (نفس پالوده شده از «من») و نیز روحانی بودن آن منتهی میشود. همانطور که گفته شد، ارسطو بقای نفس را پس از مرگ، به کلی رد میکرد. و فارابی فقط نفوسی را پس از مرگ برخوردار از ثبات میدانست که در زمان حیات و قبل از مرگ و فنای جسم، مسیرِ «سعادت» را شناخته و از آن تبعیت کرده باشند. وی آنان را «مخلد در سعادت» میشناسد. وانگهی در تقسیمات فارابی به غیر از این گروه که پس از مرگ به سعادت خواهند رسید، گروه دیگری هم هستند که گرچه در مقام گروه اول قرار نمیگیرند اما با این وجود نفسِ آنها از فانی شدن بریست. اینان «مخلد به شقاوت» شناخته میشوند زیرا در زمان حیات مسیر سعادت را شناخته، اما از آن روی برتافتهاند؛ در حالیکه گروه سومی هستند که جاهل به سعادتاند. از نظر فارابی این دسته از نفوس همراه با فنای جسم نیز فنا شوند (فاخوری، جر، 1386: ص 423)، حال آنکه از نظر ابن سینا این گروه آخر اگر جزو «نفوس سادهدل» اما نا آشنا به «شوق کمال» باشند در دریای بیکران رحمت الهی قرار میگیرند، و گروه دوم نیز از امکان پاکی نفس برخوردار خواهند شد. از نظر وی تنها کسانی به خلود نفس نمیرسند که در زمان تعلق به بدن (یعنی در زمان حیات در جهان محسوس) ضمن آنکه "دارای هیئتهای پست بدنی شده باشند" ، نه "شوقی به کمال داشته اند" و نه "هیچ جاذبه ای به بالا»، از نظر ابن سینا حتا نفوس این گروه هم فانی نخواهند شد؛ بلکه به جهان مادی خواهد پیوست. چنانچه در کتاب «نجات» خود به تفصیل آنرا توضیح داده است:
"پس هر گاه نفس از بدن جدا شود، در حالی که امکانات حاصل از اتصال با بدن همراه داشته باشد، حال او تا اندازة زیادی مانند حال پیشین او یعنی حال [در زمان حیات و] تعلقش به بدن خواهد بود. ... در نتیجه به رنج شدیدی دچار میشود؛ اما این رنج، نتیجة حالت لازم و جداییناپذیر نفس نیست، بلکه بایستة حالتی بیگانه (غیر ذاتی) و عارضی است و هر حالت عارضی، دائمی و پایدار نخواهد بود. پس این حالات سرانجام با ترک کارهایی که تکرار آنها این حالات و هیئت را باعث شده بود، از میان خواهد رفت ... تا جایی که نفس پاک شده، رشد کند و به سعادت ویژة خود نائل آید... اما نفوس ساده دلی که شوق کمال یاد شده را نیافتهاند، اگر از بدن جدا شوند و با وجود این دارای هیئتهای پست جسمانی هم نشده باشند، در دریای بیکران رحمت حق قرار میگیرند و به نوعی آسایش دست مییابند ... و اگر دارای هیئتهای پست بدنی شده باشند .... و در وجودشان هیچ جاذبهای به سوی بالا نباشد و نه کمالی داشته باشند تا در زمرة سعادتمندان قرار گیرند و نه شوقی به کمال تا از بدبختان به شمار روند، همة هیئـتهای نفسانی و کشش آنها به جهان مادی و به سوی اجسام متمایل خواهد بود"(ابن سینا، 1385: صص 349 ـ 351).
اغراق نکردهایم اگر بگوییم، علاقة ابن سینا به فناناپذیریِ نفس و روحانی پنداشتن آن، میتواند ناشی از این باشد که وی علیرغم انکار اتحاد انسان و خدا (عاقل و معقول و یا متحد شدن انسان با خیر مطلق و جمال حق) در برخی از آثارِ خویش، جداً به آن اندیشیده و علاقهمند به این فکر بوده است؛ اما نکتة مهم اینجاست که این تمایل نه از سر خواستِ جاودانگیِ نفس (که مسلماً در عالم نظرِ همان منطق متافیزیکی ـ دینی، نفسِ منزه شده از «من»، نمیتواند چنین خواستی را ادراک کند چه رسد به آنکه آنرا طلب کند. چون خود به دلیل پیوستناش به خیر و عاقل مطلق عین جاودانگیست)، بلکه به نظر میرسد، دلیل این امر بیشتر از حیث کنجکاوی و اشتیاق به تجربه کردن چیزیست که در عالم نظر به منزلة لذتی عقلانی و غیر قابل وصف فهمیده میشود. فقط در همین حد. بهرحال، وی در کتاب «نجات» خویش صریحاً از سیر و سلوک نفس آدمی تا پیوستن و «اتحاد»ش به نفس روحانی و جمال حق سخن میگوید:
"پس میگوییم: کمال ویژة نفس ناطقه در حقیقت، آن است که به جهانی عقلی تبدیل شود که در آن، صورتِ همة هستی و نظام معقولِ آن، و خیری که به آن افاضه میشود، نقش بندد. از مبدأ نخستینِ هستی گرفته تا جواهر شریف، سپس جوهرهای روحانی مطلق، و پس از آن جوهرهای روحانیِ به گونهای وابسته به جسم و بدن، سپس اجسام آسمانی با همة هیئت و قوالبشان، و به همین ترتیب، تا جایی که تمام هستی را در نفس خود داشته باشد و در نتیجه، جهان معقولی موازی و برابر با همة جهان موجود شود که بتواند چیزی را که حُسن و خیر مطلق و جمال حق است، مشاهده کند و سپس با آن متحد شود ... و با جوهر آن یکی گردد"(ابن سینا، 1385: صص 338ـ 339).
بنابراین، در اینجا با ابنسینایی مواجه میشویم که چهرهای آشنا برایمان دارد. چهرهای ماقبل ارسطویی؛ به عبارتی صحیحتر عالم عقلانی افلاطون (یا همان حقایق قائم به ذات)که با چهرة ارسطویی در هم آمیخته است. البته تحت بیانی که کاملا ملاحظات دینی به خود گرفته است. میدانیم که افلاطون، به «جوهریت نفس» باور داشته و در این مورد چنانچه میبینیم ابنسینا نیز از وی پیروی کرده است؛ اما در خصوص وحدت نفس و بدن و اینکه هیچ نفسی نمیتواند بدون وجود بدن در جهان محسوس و فانی حضور داشته باشد، ابن سینا معتقد به ارسطو بوده است. در حالیکه افلاطون معتقد بوده نفس آدمی مقدم بر کالبد اوست. بهرحال به نظر میرسد هر چند ابن سینا برای ورود به مبحث «نفسِ» مورد نظر خویش با ارسطو آغاز میکند، اما در پایان بحث خویش به افلاطون ملحق میشود. چرا!؟ شاید به این دلیل که این مسئله یکی از لطائف فلسفة اسلامیست که چنانچه دیده میشود، بر اساس نیاز و ضرورت عقلانیسازیِ دین، معمولا تمام بزرگان آن، یک جوری اندیشههای این دو فیلسوف بزرگ را به هم متصل میسازند. و از این طریق به امکان عقلانیسازیِ روابط اجتماعیِ مورد تأیید دین دست مییابند. ضمن آنکه در نهایت مسیر فلسفة خویش را به عالم «عرفان»ی باز میکنند که فراتر از ساختاری که خود در عقلانی کردناش کوشیدهاند قرار میگیرد. و مسلماً ابن سینا نیز از این وضع مستثنا نیست. از اینرو در فلسفة وی در بحث الهیات با خدایی مواجه میشویم که "ایجاد همة پدیدهها از تعقل [او] سرچشمه میگیرد... پس حیات «واجب» غیر از علم او نیست و همة این صفات برای او ذاتی است... و علم او عین ارادة اوست"( ابن سینا، 1385: صص 196،197)؛ همانگونه که «عنایت» الهی، فارغ از قصد و غرضی بشریست. بدین معنی که "عنایتهایی که علتهای عالی انجام میدهند، به خاطر ما نیست. و امکان ندارد چیزی برای علل عالی، دارای اهمیت باشد یا آنها انگیزهای برای انجام کار خود داشته باشند ... پس باید بدانی که عنایت، عبارت است از: علمِ ذاتی مبدأ نخستین به نظام خیرِ هستی و این که ذاتاً علت خیر و کمال است. و به این خیر و کمال با آن نظام یاد شده، خشنود است. پس او نظام خیر را به برترین وجهِ ممکن تعقل میکند"(ابن سینا، 1385: ص307).
و بالاخره اینکه، ابن سینا نیز چون فارابی، در مقام فیلسوف، از افلاطون تبعیت میکند و به جامعة انسانی و نیاز انسانها به «همکاری» توجه نشان میدهد. چنانچه در کتاب «نجات» میگوید:
"اکنون میگوییم، همه میدانند که انسان با سایر حیوانات تفاوت دارد و به تنهایی نمیتواند زندگی مطلوبی داشته باشد، به گونهای که امور مربوط به نیازهای ضروری خود را بدون همکاری دیگران انجام دهد... از اینرو انسان به زندگی دسته جمعی گردن نهاده و به ایجاد شهر و جامعه پرداخته است (ابن سینا، 1385: صص 379ـ 380).
منتها به پیروی از فارابی، در چارچوب بحث نظری خویش، به جای «فیلسوفِ» افلاطون (که مسئولیت راهنمایی و هدایت مردم را به عهده گرفته است)، «پیامبر» را مینشاند: "وجود شخصی که پیامبر است، در همة اوقات تکرارپذیر نیست؛ زیرا مادهای که چنان کمالی را میپذیرد، در مزاجهای اندکی تحقق مییابد...(ابن سینا، 1385: ص387). و نکتة مهم اینکه از نظر ابن سینا کلام پیامبر از اینرو عاری از پیچیدگیهای فلسفیست که مردم بتوانند متوجه راهنماییهای الهیِ او شوند:
"پس تعلیم همة این افراد بر پایة حکمت الهی، ممکن نیست و او هرگز نباید بگوید که حقایق را از مردم پنهان کرده، و نباید این مسائل را با کنایه و به گونة غیر صریح بیان کند. و در برابر باید به کمک تشبیه و تمثیل، مردم را از عظمت پدیدههای محسوس به بزرگی و جلال الهی رهنمون شود و در تعلیم آنان به این اندازه بسنده کند که او بینظیر، بیشریک و بیمانند است. همچنین باید مسئلة معاد را به گونهای مطرح کند که مردم چگونگی آنرا دریابند و به آن علاقهمند شوند و برای مسئلة سعادت و شقاوت اخروی نیز بیانی در خور فهم آنان، با تشبیه و تمثیل ارائه دهد"(ابن سینا، 1385: صص 384ـ 385).
بنابراین چنانچه مشاهده کردیم، فلسفة شیخالرئیس ابوعلی سینا، مطابق تمامی فلاسفة پیش (و پس) از خود، به شدت تحت تأثیر افلاطون و ارسطو بوده است. اما همانگونه که دیدیم، بر اساس شرایط زمانة خود، در چارچوبِ فلسفی آنها دخالتهای خود را داشته و آنها را به شیوة مورد نیازِ زمانة خویش درآورده است. رسمی که در قلمروهای فکری از هر متفکر با ذوق و با استعدادی سر میزند.
و نکتة آخر اینکه، چنانچه به اتفاق دیدیم، علاقه و توجه ابوعلی سینا به «نفسِ بشری» و ورود به بحث «بدن»، هر چند بسیار روشنگرانه و آموزنده است، اما برای شخص خود وی ظاهراً تنها از اینرو بوده که بتواند توانایی و قدرت نفسِ ناطقه را آشکار سازد. نفسی که ظاهراً از نظر ابن سینا، مجوز ورودش به عالم عقلی، نخست داشتن بدن و بعد ترک آن است.
اصفهان ـ شهریور1390
پس از متن:
برای نوشتن این مطلب از کتابهای زیر استفاده شده است:
1. الفاخوری، جر، «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی»، ترجمه عبدالحمید آیتی، انتشارات علمی و فرهنگی، 1386.
2. ابن سینا، «رسالة نفس»؛ حواشی و تصحیح موسی عمید، انتشارات انجمن آثار ملی، 1331
3. ابن سینا، «النجاه فی بحر الضلالات» (فارسی ـ عربی) ، ترجمه و شرح یحیی یثربی، ناشر موسسه بوستان کتاب، 1385
۱۳۹۰ آبان ۱۲, پنجشنبه
فلسفه به زبان ساده (10) : فارابی
نوشته زهره روحی

اینطور که گفته میشود، یکی از دلایل شهرت فارابی، آثار فراوانی است که در شرح و تفسیر فلسفة افلاطون و ارسطو نوشته است. و از ابن سینا نقل است که بیش از چهل بار «مابعدالطبیة» ارسطو را خوانده و نفهمیده، اما پس از خواندن «اعراض مابعدالطبیة» فارابی، متوجه مطلب ارسطو شده است. بهرحال فارابی آثار فراوانی در موضوعات مختلف (از جمله علم موسیقی) از خود به جای گذاشته است؛ و حتا در قرون وسطی از شهرت خاصی برخوردار بوده و آثارش را به عبری و لاتین نیز ترجمه کردهاند و هنوز هم میتوان آنها را در کتابخانههای اروپایی یافت. اینها مطالبی است که در اکثر کتابهای مربوط به تاریخ فلسفه از فارابی نقل شده است.
اما واقعیت این است که فارابی به دلیل اعتقادش به «وحدت فلسفه»، فقط شارح و مفسر فلسفههای افلاطون و ارسطو نیست. آثاری که از خود به جای گذاشته است شاهد پیگیریِ خستگیناپذیر وی در ایجاد یگانگی و هماهنگی بین نظریات ارسطو و افلاطون است و اکنون با توجه به دانش و همت والای فارابی در تدوین دستگاهی فلسفی برای جهان اسلام، این پرسش پیش میآید که ببینیم چه عاملی سبب میشود تا شخص عالمی چون فارابی بیشتر عمر خود را وقفِ شرح و تفسیر فلسفة افلاطون و ارسطو کند. آنهم شرح و تفسیری بر اساس باوری «وحدتآمیز» در قلمرو فلسفه؛ (تا جایی که این وحدت چنانکه در زیر خواهیم دید، به «وحدت دین و فلسفه» منتهی گردد).
باری، اینکه برای یافتن پاسخ از کدام بخش از آثار فارابی آغاز کنیم، به دلیل تلاشِ آگاهانة وی در بکارگیری دقت منطقی در کارهایش، چندان اهمیتی ندارد. زیرا در مواجهه با آثار وی همواره با «روشی» مواجه میشویم که آگاهانه و در نهایت دقت، تمایل به نظمی عقلانی ـ منطقی در هدایت و نحوة نگاه به چیزها دارد. حتا شاید بتوان گفت (به دلیل اصرار مراقبانة فارابی به سازگار کردن فلسفة افلاطون، ارسطو و نیز فلوطین با احکام دینیِ اسلام و ایجاد وحدت در بین آنها)، آگاهانه بودن این منطق تعمیمدهندة روش عقلانی، حتا بیشتر از «منطق عقلانیِ» موجود در فلسفة ارسطو و افلاطون به چشم میآید.
باری، از آنجا که روش عقلانی ـ دینیِ فارابی مبتنی بر نگرش مابعدالطبیعیة وی است، شاید مناسبتر باشد بحث را در همان قلمرو آغاز کنیم. یعنی در قلمرویی که به خواننده امکان میدهد تا با دلایل «سلسله مراتبی بودن» جهان بینیِ فارابی آشنا شود: اینکه مخاطب با هدایت فارابی بتواند «واجبالاوجود» (یا همان ذات باری تعالی، یا «خدا» که وجودش برای آفریدن این جهان و اشیاء وابسته به آن واجب است و در نتیجه علت اولی است) را از «ممکنالوجود» (یا همان کلیة اشیاء و آفریدههایی که برای «وجود» نیاز به علتی بیرون از خود دارد) تشخیص بدهد. فارابی خود در اینباره در کتاب «آراء اهلالمدینه الفاضله» میگوید:
"وجودِ آنچه وجود مییابد، به هیچ وجه غایت وجودی او نشود، و وجود اشیاء، غایت و هدف وجود «باری» نخواهد بود، از قبیل وجود فرزند که از جهتی که فرزند است، غایت وجود پدر و مادر است از آن جهت که آنان پدر ومادرند. مقصود این است که وجودی که از خدا موجود میشود، برای او افادة کمال نکند. برعکسِ ما که از انجام کارهایی که میکنیم ـ مثلاً مالی که به کسی عطا مینماییم ـ برزگواری و لذت کسب میکنیم ... وجود خدا به خاطر دیگری نیست، و به وسیلة او مثل خودش ایجاد نمیشود" (حناالفاخوری، خلیلالجر، 1386: ص 415).
ظاهراً طبق اسناد و مدارکی که وجود دارد در زمان فارابی بحثهای فراوانی در خصوص تفاوت «خدا»ی فارابی و خدای «قرآن» وجود داشته، زیرا فارابی معتقد بوده که عقل بالفعل و یا علت اولی (ذات باری تعالی)، به اموری که آدمی تعقل کند، تعقل نمیکند. چنانچه خود میگوید: "همة مقولاتی را که آدمی از اشیاء مادی تعقل میکند، نفوس سماوی تعقل نکنند؛ زیرا جوهر و ذات آنها بالاتر ازین است که به تعقل چیزهایی که از آنها پستترند، مشغول شوند. خدا ذات خود را تعقل کند ... " (همانجا، ص 414). و حنا الفاخوری و خلیل الجر در این باره میگویند: "خدای فارابی از مخلوقاتش فاصلة زیادی دارد و جز به تأمل و ریاضت صوفیانه بدان نتوان رسید. همین امر در میان فِرَقِ اسلامی موجب یک سلسله جدالها شد و فقها را به انکار فلسفه و فلاسفه برانگیخت. زیرا خدای قرآن به مخلوقات خود نزدیک است و به همة اعمال آنها علم کامل دارد ..."(همانجا).
همانگونه که پیداست، در سدههای نخستین خلافتهای اسلامی، ساختن دستگاهی فلسفی ـ نظری که متکی بر روشی منطقی و عقلانی بوده باشد، به هیچ وجه کار راحت و سادهای نبوده است. و برای آن بهای گزافی داده شده است. از کتابسوزیها گرفته تا خونهایی که در این راه ریخته شده؛
باری، از سوی دیگر اینگونه که ویل دورانت نقل میکند، در همان دوران، مسائل عقیدتی ـ دینی، چنان تنیده در مسئلة قدرت بود که به گفتة وی:"در اجتماعی که نظم حکومت و قانون و اخلاق به عقیدة دینی وابسته است، هر مخالفتی با عقاید دینی به منزله تهدید نظم اجتماعیست" (ویل دورانت، 1371: جلد چهارم، ص 322) ....
بنابراین، بنا بر سخن فارابی در بالا (اینکه: «ذات باری تعالی» به چیزهای مادیای که آدمی به آنها تعقل میکند، تعقل نمیکند)، میتوان گفت که «امام»، در دستگاه فلسفیِ فارابی، «شخصی»ست که به دلیل داشتن «عقل مستفاد»، و پیوستگیاش به «عقل فعال»، از استعداد و ویژگیِ ممتاز و اعلایی در ارتباط با «افاضات ذات باری تعالی» برخوردار است. و این بدین معنیست که همانگونه که شاهد هستیم فارابی برای «عقلانی سازیِ» اعتقادات دینی (در خصوص حقوقِ ذاتی خلافت امامان معصوم)، نگرش فلسفیِ افلاطون در خصوص «فیلسوف» را با ظرافت کامل، با چارچوب موازینِ دین اسلام و بحث بنیادیِ «نبوت» آن انطباق داده و در آن گنجانده است. چنانچه میگوید:
"فیلسوف و رئیس و ملک و قانونگذار و امام همه به یک معنی است. هر لفظی از این الفاظ در نزد کسانی که به زبان ما سخن میگویند، بر مدلول الفاظ دیگر بعینه تطبیق میکند. ... هر چه از جانب خدای، تبارک و تعالی، به عقل فعال افاضه شود، عقل فعال به توسط عقلِ مستفاد، آن را به عقل منفعل و سپس متخیلة او افاضه کند. پس از آن حیث که به عقل منفعل او افاضه میشود حکیم و فیلسوف است و متعقل کامل. و از آن حیث که به قوة متخیلة او افاضه میشود، پیامبر منذر است که میتواند در همان آن از همة جزئیات خبر دهد" (همانجا، ص 445).
وقتی از نظر فارابی «فیلسوف و رئیس و ملک و قانونگذار و امام همه به یک معنی» باشد، طبیعی است که همانگونه که حنا الفاخوری و خلیلالجر هم تأیید کردهاند، «سیاست» به مهمترین قسمت در فلسفة فارابی تبدیل میشود؛ البته سیاستی که فقط ابزار و وسیلهایست برای «تحصیل سعادت» بشری(همانجا، صص 435 ـ 436).
به بیانی فارابی، سایه به سایة افلاطون در فکر تأسیس «جامعة ایده آل» است. همان چیزی که اصطلاحاً افلاطون و او بدان «مدینه فاضله» میگویند. اما شاید مهمترین تفاوت او و افلاطون در این باشد که فارابی فقط در حد یک نظریهپرداز فلسفی با باور و اعتقاداتی «شیعی» باقی میماند و کششی برای حضور در قلمرو عمل سیاسی نداشته است. چنانچه بیشتر اوقات را در عزلت و تنهایی بسر میبرده و زندگی بسیار سادهای داشته است. باری، وی به اقتباس از کتاب «جمهوری» افلاطون، در کتاب «آراء اهل المدینه الفاضله»ی خویش، بحث «اجتماع بشری» را پیش کشیده و ماهیتِ وجودی آنرا به پرسش میگیرد.
"فرد بشری برای بقای خود و برای آنکه به برترین کمالات انسانی خود برسد، نیازمند چیزهای بسیاری است که به تنهایی از عهدة انجام آنها برنمیآید؛ بلکه نیازمند به گروهی است که هر یک نیازی از نیازهای او را برآورد. و هر فردی از افراد این گروه را چنین حالتی است. از اینروست که آدمی به کمال فطری خود نخواهد رسید، مگر به مدد اجتماعات که در امور مدد کار یکدیگر باشند، و در رفع نیازهای یکدیگر اقدام کنند، تا «جامعه» هم بر پای باشد و هم به کمال برسد. از اینجاست که افراد انسان افزون شدند و در جایی آباد از زمین زندگی کردند و ازین افراد جامعههای انسانی پدید آمد" (همانجا، ص 436).
آیا در اینجا ما با شارح افلاطون سروکار داریم یا فیلسوفی که در خصوص «اجتماع و جامعة بشری»، افلاطونی «میاندیشد»!؟ جداً شگفت است، این همه اثر پذیری! بنابراین همانگونه که میبینیم این «بنیادِ فلسفة جامعة انسانیِ» افلاطون است که فارابی آنرا در معماریِ در حالِ ساخت فلسفة اسلامی (البته به دست خویش) میگنجاند: «اجتماع بشری»ای که مبتنی بر نیاز، همکاری و تعاون است. درست همانگونه که افلاطون آنرا چنین میاندیشید ....
و اکنون شاید بد نباشد کمی هم به دستکاریهای (عمدی یا سهوی) فارابی در یگانه جلوه دادن فلسفة ارسطو و افلاطون بپردازیم. همانگونه که در بالا گفتیم وی جداً بر این باور بوده که نظریات افلاطون و ارسطو بر هم منطبق و از وحدت بنیادی برخوردار بوده است و اختلاف بین آنها، تنها در سبک و روش تبیین دو فیلسوف بوده است. حال آنکه همانگونه که در بحث شماره 5 دیدیم، اختلاف آنها فیالمثل در خصوص «مُثَل» (یعنی مهمترین بحث نظریای که بینشان بوده)، بسیار بنیادی و یا به اصطلاح ریشهایست. چنانچه در بحثِ ارسطو دیدیم وی با استدلالی کاملا عقلانی و منطقی بر «امر جزئیِ» محسوسی پافشاری میکند که از نظر افلاطون اصلا به حساب نمیآید. زیرا چنانکه در همان بحثهای پیشین دانستیم، وی «مُثُل» را قائم به ذات تصور میکند. در حالیکه ارسطو معتقد است، امر کلیای که افلاطون به مثابه «عالم مثل» بدان دل خوش کرده است، فقط میتواند توسط «امرجزئی» فهمیده و قابل تصور شود. و همانگونه که در همان بحث هم گفته شد این بدین معنی است که از نظر ارسطو، «امر کلی در جزئیِ محسوس خانه دارد».
این قبیل وحدت سازیِ فارابی (که در حقیقت تقلیل دادن نظریات افلاطون و یا ارسطو بوده) به همین مورد منتهی نمیشود، بلکه مطابق نمونههایی که الفاخوری و خلیل الجر آوردهاند، او در خصوص «نظریة معرفت» و نیز «نظریة عادت» نیز باز هم تلاشهایی تقلیلگرایانه داشته است.(حنا الفاخوری، خلیل الجر، 1386:صص406ـ 407).
اما همانگونه که شاهد هستیم، آنچه این «یگانهسازیِ» تقلیلدهنده را توجیه میکند و حتا شاید به نوعی به آن مشروعیت میدهد، استفادة سیاسی ـ اجتماعی از آنهاست. یعنی همان چیزی که امروزه به نوعی بدان «بومی سازی» اندیشهها و نظریات میگوییم. به بیانی «جذب اجتماعی ـ تاریخی» نظریات فلسفی؛
به عبارتی، متفکرانی همچون کندی، و یا فارابی عملاً نشان میدهند که «تفکرات فلسفی»، امور «ذهنیای برای خود»، و یا از «ذاتی مستقل» برخوردار نیستند؛ بلکه زادة شرایط اجتماعی ـ سیاسی دورههای تاریخیِ خویشاند. همانگونه که در خصوص محیط اجتماعی سقراط و یا افلاطون و یا حتا ارسطو دیدیم، این شرایط اجتماعی و تنشهای بین گروههای اجتماعیِ «پرسه زن» حوالیِ قدرت است که مصالح چگونه اندیشیدن را میسازد.
بنابراین تا جایی که (از طریق کتابهای تاریخی،) میدانیم، در دورة تاریخیای که فارابی میزیسته این فقط فارابی نیست که در صدد ایجاد «وحدت بین نظریات فلسفی» بوده، زیرا ظاهراً حتا بعدتر یعنی حدوداً بیست سال پس از مرگ فارابی، اینطور که ویل دورانت نقل میکند، شخصی به نام «سجستانی» (؟)، که به گفتة وی (دورانت) گویا یکی از "شاگردانِ شاگرد فارابی" بوده، در بغداد انجمنی از علما بنیاد مینهد که ظاهراً هدفش بحث در مسائل فلسفی بوده است. بهرحال دورانت دربارة فعالیت این انجمن چنین نقل میکند:
"از اصل و نژاد اعضا نمیپرسیدند و همة کوشش آنها به تحقیق در منطق و فرضیة معرفتشناسی صرف میشد. وجود انجمن معلوم میدارد که در پایتخت دولت اسلامی شوق بحث علمی و فلسفی سستی نگرفته بود. مهمتر و مؤثرتر از آن، انجمن «اخوانالصفا» بود که در واقع یک انجمن سری مرکب از عالمان و فیلسوفان به شمار میرفت و به سال 373 هـ ق. (983 میلادی) در بصره بنیاد گرفت. پیدایش اخوانالصفا از آنجا بود که این «اخوان» از مشاهدة ضعف خلافت اسلام و فقر و فساد اخلاق مسلمانان متأسف بودند و میخواستند نیروی مسلمانی را از لحاظ اخلاقی و روحی و سیاسی تجدید کنند و پنداشتند که این کار به کمک ترکیبی از فلسفة یونانی و مسیحی و تصوف اسلامی و عقاید سیاسی شیعه و شریعت اسلام انجام تواند گرفت. «دوستی» را عبارت از همکاری صاحبان مواهب و فضایل مختلف میدانستند، ... به عقیدة آنها کشف حقیقت از راه اجتماعِ عقول آسانتر از تفکر فردی بود؛ بدین جهت، محرمانه گرد میآمدند و با آزادی کامل و ادب و وسعت نظر از همة مشکلات اساسی زندگی بحث میکردند. عاقبت، انجمن همة تحقیقات خود را در 51 رساله جا داد و خلاصة علوم طبیعی و دینی و فلسفی را ضمن آن آورد. ... در رسائل اخوانالصفا که بالغ بر 1134 صفحه میشود، توضیح علمی جزر و مد، زلزله، خسوف و کسوف، امواج صوتی و بسیاری دیگر از مسائل طبیعی هست..." (دورانت، 1371: ص 325).
بر اساس چنین گزارشاتی، اگر دلنگرانی روشنفکران از وضع موجود و یا به عبارتی نارضایتیِ نخبگان اجتماعی ـ سیاسیِ شهرها و بلاد اسلامی (از ضعف حکومتی و فساد اجتماعی و اخلاقیِ برآمده از آن) را دلیلی برای شکلگیریِ این قبیل انجمنها بدانیم، نه تنها بیراه نرفتهایم، بلکه از آنجا که فارابی هم عضوی از همین مقطع تاریخی و شرایط اجتماعی حاکم بر آن بوده، میتوان تمایلات وحدت طلبانة وی در خصوص نظریههای فلسفیِ افلاطون و ارسطو را هم به همین نحو، تفسیر کرد. چنانکه نویسندگان کتاب «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» این مسئله را تأیید میکنند:
"این نکته نیز شایان توجه است که بین فارابیِ شیعی، با اخوانالصفا که آنان نیز از پیروان تشیع بودند، در مورد اینکه حقیقت یکی است، و اختلاف در آراء و مذاهب امری ظاهری است و باطن امر یکی است و جز حکمای راسخ در علم آنرا در نیابند، هماهنگی است. از تمایل فارابی به تشیّع، از آنجا آگاه میشویم که او نیز فلسفه را به طرف سیاست سوق میداد و این راهی بود که همة پیروان تشیّع برای سرنگون ساختن قدرت حاکمه و اقامة نظامی سیاسی ـ که امام در رأس آن باشد ـ گام بر میداشتند. به عقیدة ایشان امام هم هادی است و هم مهدی؛ بدین معنی که عقل فعال به نور خود او را راهنمایی میکند و او مردم را در پرتو این نور راهبری میفرماید" (حنا الفاخوری، خلیل الجر، 1386: ص 402).
بدین ترتیب اکنون با احتمال بیشتری میتوان گفت، فارابی با «افلاطونی کردن» ارسطو، و یا بالعکس «ارسطویی کردن» افلاطون، نه تنها قصد داشته تا از شکاف و نفاقی که میتوانست بین نخبگان فکریِ تحت سیطرة عربِ مسلمان (و یا به بیانی بین پیروانِ عربِ ارسطو و افلاطون) به وجود آید، جلوگیری کند، بلکه توانسته با دستکاری در اندیشة آن دو، نگرش آنها را به چراغ معرفتی با اهدافی سیاسی تبدیل کند. چنانکه به گفتة حنا الفاخوری و خلیل الجر، تلاش «وحدت طلبانه»ی وی در خصوص یکی پنداشتن نظریات افلاطون و ارسطو (و چشم پوشی از اختلافات نظری آنها) به حدی بوده که از قلمرو فلسفه فراتر میرود و به «وحدت دین و فلسفه» میانجامد. به گفتة آنها فارابی معتقد بوده که "مصدر اصلی دین و فلسفه عقل فعال است و بنابراین هیچ فرق جوهری میان آنها نیست و اختلافی میان حکما و انبیاء وجود ندارد. ..." (همانجا، ص 408).
شاید بد نباشد تا بحث را با تعریفی که فارابی از «عقل فعال» دارد به پایان بریم. وی آنرا که «روح الامین» و یا «روح القدس» نیز مینامد، (به پیروی از ارسطو) چنین تعریف میکند:
"عقل فعال، همان چیزی است که آن ذاتی را که عقل بالقوه بود عقل بالفعل ساخت، و معقولاتی را که معقولات بالقوه بودند معقولات بالفعل گردانید؛ و نسبت آن به عقلی که بالقوه است مثل نسبت خورشید است به چشم که تا آنگاه که در ظلمت است بینایی بالقوه است ... و چون نور در آن حاصل شد ... بینایی بالفعل شود و رنگها بالفعل مرئی باشند ... پس با حصولِ صُوَر مرئیات در چشم، چشم بالفعل شد ... همچنین عقل فعال، چیزی است که عقل بالقوه را عقل بالفعل سازد ... و بدین طریق عیناً معقولات نیز بالفعل شوند"(همانجا، ص 428).
پس از متن:
برای نوشتن این مطلب از کتابهای زیر استفاده شده است:
1. ویل دورانت، تاریخ تمدن، جلد چهارم (عصر ایمان) ، مترجمان: ابوطالب صارمی (ودیگران)، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ سوم 1371
2. حنا الفاخوری و خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ترجمه عبدالمحمد آیتی انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم 1386
تابستان 1390
پيش نمايش SmallestSmallNormalLargeLargest فونتArialCourierGeorgiaLucida GrandeTimesTrebuchetVerdanaWebdings
۱۳۹۰ آبان ۵, پنجشنبه
برای جنبش «وال استریت»
نوشته زهره روحی
بنابراین اگر به لحاظ تاریخی، در افق جهان حاضر، جنبش وال استریت، برآمدِ تزهای نئولیبرالِ «آنتی دولت»، «آنتی شهروند» و «آنتی جامعه» باشد، در این صورت، قربانیان این تزها، نه «شهروندانِ» فیالمثل آمریکایی (و یا اسپانیایی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی و یا …)، بل خیل عظیمی از «افراد»اند؛ افرادی با شرایطی یکسان و در مقیاسی انبوه و تودهای؛ که گویی از هر گونه هویتی تهیشدهاند. افرادی که در جهان نئولیبرال امروز «مازاد» بر ظرفیت بازارند. آخر در جهان تکساحتیِ امروز، این «بازار»ها، «بانک»ها و سایر موسسات مالی و نظم به اصطلاح خودانگیختة آنهاست که تصمیم میگیرد چه کسانی «شهروند» باشند! اشتباهم را همینجا تصحیح میکنم و صفت «موقت» را به شهروند اضافه میکنم. زیرا همانگونه که میدانیم نئولیبرالیسم با اتکاء به طیفی از عناصر و جریانات انعطافپذیر خود را ساخته است، از اینرو شهروندِ مورد نظرِ آن، میباید از سیالیت و جابهجایی در هر شکل و صورتی برخوردار باشد. فیالمثل «شهروند» مورد نظر، میباید بتواند به هر جایی که ضرورت «بازار» باشد، «کوچ» کند، و به عنوان کارگر مهاجرِ («قاچاق»ی که قانع است به دستمزد کم، آنهم بدون هرگونه حمایت و ضمانت اجتماعی) با کارگران بومیای که حاضر به پذیرش موقعیت سیال خویش نیستند، دچار تنش شود؛ و باز در زمانی دیگر بر اساس ضرورت «نظم خودانگیختة» بانکها (در هر زمانی که سازوکار بانکها اقتضا کند) وام مسکن بگیرد و «صاحب خانه» شود، آنهم تو گویی صرفاً برای آنکه زمانی دیگر، از سوی همان نظم و اقتدار نئولیبرالی «به تصاحب درآید»! نظمی که با تکیه بر «موقت بودگی»، پنداری آیینهایست تمام نما از خوار داشتن «کار و بار دنیا»! و آیا این همان نگرش کلبیمسلکانهای نیست که امروز این چنین «جهانگیرانه» در هیئت نئولیبرالیسم چهره گشوده است!؟ همان تفکری که از قدیم الایام دشمنِ سرسخت «سکونتداشتگی و تعلقپذیری» آدمی بوده!؟
باری، نظم درونیِ فاقد عقلانیتِ اجتماعیِ نئولیبرالیستی به همراهی مدیران دست شسته از عقلانیت، مدتهاست هستیِ اجتماعی آدمی را در برابر تقدیر «افراد مازاد» قرار دادهاند. بنابراین باید بگوییم، «امروز این بازارها و نظم خودانگیختة آنها هستند که تصمیم میگیرند چه کسانی «شهروند موقت» و بقیه «افراد آزاد» باشند. از اینرو امروز آوارگان رانده شده از حقوق شهروندی در خیابان وال استریت، فقط «افراد»اند؛ افرادی بدون هرگونه امکان دفاعی در برابر گرداب ناامنی و ناامیدی نسبت به آیندهای تهی ازتجربة ارزشمند خود به مثابه «شهروندِ اروپایی ـ غربی». و امروز این آینده است که در انتظار بلعیدن تک تک آنهاست....
و در این مصیبت، آنچه این بلعیدهشدگی را به تأخیر میاندازد، «دیدهشدن» و مورد «خطاب» قرار گرفتن است. از اینرو میباید این جنبش را دید و دربارهاش سخن گفت تا هم درجا بدان اعتبار تاریخیاش را دهیم (و به عنوان مهمترین مسئلة «قلمرو عمومی» معرفی کنیم) و هم در کنار «افرادی» جای گیریم که فضای در حال انقباض حقوقِ اجتماعیشان با سرعتی هولناک در حال کوچک شدن است....
و در این میان «زمان» برای ساکنانِ جدید وال استریت به کُندی و در عین حال شتابناک میگذرد. «کُند» در رسیدن به افقی که قادر به تغییر این اوضاع باشد، و «شتابآلود» در تعجیلی که در تبدیل آنان به «انسانهای مازاد» وجود دارد....
امروز زندگی در فضای «والاستریتی»، طنز غریبی با خود دارد، طنزی برخاسته از حسرتی که فقط میتواند نسبت به موقعیتی داشت که در قرن گذشته، مواضع انتقادی نگرشهای به اصطلاح اشرافمنشانة اگزیستانسیالیستی در آن پرورده میشد! چرا که «افراد آزادِ» والاستریت، با از دست هویت شغلی خویش، همان امکانِ به اصطلاح «غیراصیلِ» نحوة رابطه با خود و جهان خویش را هم امروز از دست دادهاند! آنها حتا «کارمندان بینام و نشان» وبری هم نیستند. آنها فقط «افرادند»…؛ «افرادی آزاد از هر تعلقی»؛ انسانهای فاقد هویتی که با تصرف خانههای خود از سوی بانکها، همان مکان به اصطلاح «خوابگاه»ی خویش را هم از دست دادهاند!
و این در حالیست که امروز بدترین دولتها و حکومتها (که به طرزی دردناک و فجیع خود نیز آلودة سرمایهداری نئولیرالیستیاند)، خود را حامی جنبش وال استریت و در عین حال منتقد دولت سرمایهداریِ آمریکا نشان میدهند! باکینیست...! اما فقط بدانیم همین «منزهطلبی» و امکان ورود به ساحتهای انتقادی، میتواند نشانگرِ پوششهای استتاری نئولیبرالیستی در هزارة سوم باشد که با هزاران ترفند قادر است خود را به هر قالب و رنگی درآورد....
از اینرو شاید یکی از ضرورتهای قلمرو روشنگری، آشنا ساختن مردم جهان، نه صرفاً با سیاستهای اجتماعی، اقتصادیِ نئولیبرالیستی، بلکه با حکومتداریهای به اصطلاح جماعتی ـ پوپولیستیِ نئولیبرالیستی نیز باشد. زیرا همانگونه که جهان معاصر حاکی از آن است، سرمایهداریِ نئولیبرالیستی بر خلاف انواع کلاسیک خود، در طیفی از رنگهای حکومتی «به اجرا » در میآید: از شکل و شمایل رشد یافتة غربی تا حکومتهای عقبمانده و ارتجاعیِ جهان سومی؛
باری، پیوستن به صدای معترضین وال استریت، به «انبوه بودگی» آنان کمک میکند. آخر در غیاب «حقوق شهروندی» (که در نبودش بیکاری و بیخانمانی به امری «خصوصی ـ شخصی» بدل شده است)، تنها چیزی که میتواند لختی و عوری این «افرد آزاد» را بپوشاند «انبوهیِ نفوس»های آماری است! چرا که در شرایط حاضر و تحت حاکمیتِ عادتوارههای سرمایهدارانه، رسانهها فقط آن چیزی را به لحاظ خبری پوشش میدهند که «فاجعه»ی آن با اعداد و ارقامهای کلان به بیان درآمده باشد! و از سوی دیگر مجامع صاحب قدرت، نسبت به فجایعی حساساند که خبرگزاریها هر چه بیشتر آنرا پوشش دهند و دست از حمایت آن برندارند!
به نظر میرسد با دنیای غریبی روبروییم که توجهاش را فقط مقیاسهای «کلان» بر میانگیزد. اما راستی مگر آیا زمانی که در قرن گذشته نئولیبرالیستها اولین ضربه را به ساختارهای اجتماعیِ دولتهای رفاه وارد کردند، آن ضربه را با نام «کوچک کردن»( از اقتدار دولت گرفته تا ...،) متبرک نکردند!؟ اگر چنین است، پس سروکلهی این مقیاسهای کلانِ کفرآمیزی که در حال نابودی ملتهاست از کجا پیدا شده است!!!!!!
اما مطلب آخر، باید بدانیم حمایت از جنبش وال استریت، به هیچ رو، حمایتی به اصطلاح «بشر دوستانه» نیست؛ بلکه حمایتی است در جهت مطالبة «حق حیات» خویش به مثابه انسان مدنیای که خواستار «حقوق شهروندی» است؛ میگوییم «انسانِ مدنی» و خصوصاً بر صفت «مدنیت» تأکیدی واجب داریم تا بدین ترتیب خطی پر رنگ و دقیق با شیوة به اصطلاح غیرمدنیِ کلبیمسلک داشته باشیم. فراموش نکنیم واقعة وال استریت نه صرفاً در جهت محکوم کردن دولت آمریکاست و نه صرفاً مربوط به حمایت از ملت آمریکا، بلکه در جهت محکومیتِ تمامی دولتها و سیاستهای نئولیبرالی و همچنین «همراهی» با تمامی ملتهای تحت فشار در خط مقدم این نبرد بزرگ است: نبردی برای «حقوق شهروندی» و نیز «حفاظت از فرهنگ و تاریخ بشری»؛ آنهم در معنای وسیعی که از هنر تا اندیشه را در بر میگیرد؛
اصفهان ـ مهر 1390
۱۳۹۰ مهر ۲۸, پنجشنبه
آلبوم شهری اصفهان شماره12: جستارهایی از فضای شهری اصفهان: پارکها
۱۳۹۰ مهر ۲۱, پنجشنبه
فلسفه به زبان ساده (9) : فلسفه اسلام، نهضت ترجمه ، «کندی»
«نهضت ترجمه» و کِندی (9)
نوشته زهره روحی
پیشتر (در بحث شماره 6،) از هلنیسم و تأثیر عظیم آن در فرهنگ و تمدن غربی و نیز سرزمینهای تحت سلطة رومیان گفته بودیم: اینکه اسکندر مقدونی، پس از فتح بخش قابل توجهی از سرزمینهای مختلفِ جهان، خواسته یا ناخواسته «فرهنگ یونانی» را با فرهنگ آن مناطق در هم آمیخت؛ و از قضا همین خصلت «درآمیختگیِ» هلنیسم، موجب شد تا برخی از مورخان آنرا به «فرهنگ و تمدنی اومانیستی» و یا «فرهنگ انسانیت»، شناسایی کنند. آن هم به این علت که به جهت استعدادِ درآمیزیاش، فرهنگِ ملل گوناگون را از چارچوب (به اصطلاح امروزیها) «ملی»شان به در آورده بود.
باری، اکنون میخواهیم به رابطة این فرهنگ با اعراب بپردازیم. آنهم «عربِ تازه مسلمان گشته»؛ مسلماً درباره حملة اعرابِ تازه مسلمان به بخش وسیعی از سرزمینها، چیزهایی میدانیم (که ظاهراً از رود سند تا اقیانوس اطلس را در برمیگرفته). و اگر همانطور که در بحث شماره 6 هم گفته شد، یکی از راههای درآمیختگیِ فرهنگی ـ تمدنی در زمانهای قدیم، از راه جنگهای بزرگ انجام میشده، در چنین حالتی پرسش این است که سهمِ «اعراب» (آنهم با آن حملههای وسیعی که داشتهاند) در این روش درآمیختگیِ فرهنگی ـ تمدنی چه اندازه بوده است؟
حنا الفاخوری و خلیل الجر، نویسندگان کتاب «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» در این باره مینویسند:
"اعراب در صدر اسلام و در عهد دولت اموی، جز به علوم قرآنی و فروع آن ـ چون علم فقه و کلام و حدیث و لغت ـ توجهی نداشتند. اما از علوم دخیله یا «علوم اوائل» همچون طب و هیئت و ریاضیات و طبیعیات و کیمیا و موسیقی و فلسفه و فروع آن نصیب چندانی نداشتند، تا آنجا که باید گفت که بیشتر این علوم برای آنان مجهول بود" (حنا الفاخوری، خلیل الجر، 1386: ص 342).
بنابراین، بیآنکه بخواهیم منکر دانش تجربی و بومی اعراب شویم (که مسلماً در جای خود از اهمیت برخوردار است) مطابق اسناد و مدارک تاریخی میباید گفت مشارکت اولیة اعراب در این آمیزش علمی ـ فرهنگی بسیار ناچیز بوده است. اما نکتة جالب اینکه، همین اعراب، به محض آشنایی با علم و فرهنگی که (از طریق فتح سرزمینها)، به تصرف خود درآورده بودند، چنان مجذوب آن شدند که به مدت سه قرن (از اواخر قرن هفتم میلادی تا اواخر قرن نهم میلادی : از اواسط قرن دوم هجری تا ...،) برای انتقال آن به فرهنگ خویش به طور جدی عزم خود را جزم کردند. و نگاه مشتاق و یا رویکرد نخستینشان به علم و فلسفه، از آنجا که این انتقال از طریق سرزمینهایی انجام میشد که پیشتر از طریق فرهنگ هلنی تغذیه میشدند، به ناگزیر سمت و سویی هلنیستی پیدا کرد.
با توجه به گزارش ویل دورانت، ظاهراً در سرزمینهای عربیِ آن دوران، نخستین کسانی که به یاد گیریِ علوم متداولِ فرهنگ هلنیستی اقدام کردند، از سوی «خاندان عباسی» به طور کاملاً جدی حمایت میشدند و گویا اینان مهمترین تلاش را در جهت آمیختن دین اسلام به علم و تفکرِ به اصطلاح «اولیه» داشتهاند. اینطور که دورانت میگوید، ابوالعباس سفاح، بنیان گذار خاندان عباسیان (که در سال 749 میلادی، برابر با 132 هجری قمری اعلام خلافت کرده بود)، با وجود شقاوت قلب و کشتاری که برای شکست سپاه امویان و نابودی سران آنها نشان داد، پس از پیروزی، ملایمت و نرمش ایرانیان را سرمشق خود قرار میدهد. دورانت در اینباره میگوید:
"اکثریت کسانی که وی را به قدرت رسانیده بودند از لحاظ فرهنگ و نژاد، ایرانی بودند. سفاح از آن پس که از خون دشمنان خود سیراب شد، ملایمت و نرمش ایرانی را در دربار رواج داد؛ پس از وی چند تن خلیفة روشنفکر آمدند؛ اینان ثروت روزافزون دولت را برای ترویج هنر و ادبیات و علوم و فلسفه به کار بردند که اوج گرفت و بارور شد. [اکنون] ایرانیانِ مغلوب، پس از یک قرن تسلطِ بیگانه، غالب شده بودند"(دورانت، 1371: ج 4 ، ص 253).
آیا سخن دورانت به این معنیست که بنای علمی و فلسفی در فرهنگ عرب توسط ایرانیان، نهاده و ترویج شده است!؟ ظاهراً گماردن ایرانیان بر پستهای مهم (وزارت و ...) در دوران عباسیان، نه تنها کمک حال رشد و اعتلای فرهنگی ـ علمیِ اعراب بوده، بلکه به طور خاص، در تاریخ اعراب، «خلافت عباسیان» به دوران فرهیختگی و شکوه و جلالِ اعراب شهره میشود. باری، در همین دوران 300 ساله (750 ـ 1085 میلادی) است، که بخش قابل توجهی از علوم طبیعی و تفکرات فلسفی از راه ترجمه به فرهنگ عرب وارد شدند. و هر چند که این منابع نخست به زبان سریانی ترجمه میشدند اما به مرور زمان نه فقط مستقیماً به زبان عربی ترجمه شدند، بلکه گاه در خصوص برخی از آثار غامض فلسفی، جدا از ترجمة خود آثار، به ترجمة شارحان آنها نیز توجه میشد.
و این میتواند بدین معنی باشد که این استقبال (از علوم متفاوت و فلسفه و هنر)، در دوران خلافت عباسیان، به واقع یکی از اهداف و ابزار مدیریتی در ساختار سیاسی حکومت بوده، ضمن آنکه (با توجه به اسناد و مدارک تاریخی) ظاهراً این بذل توجه، در دوران ابوجعفر عباسی، ملقب به «منصور» (عمو و جانشین ابوالعباس سفاح) بسیار جدیتر دنبال میشده است. زیرا با ساخته شدن شهرِ«بغداد» و تلاش برای جلال و شکوه آن و خصوصاً پایتخت قرار دادن آن به فرمان منصور، این اشتیاقِ به اصطلاح «فراگیریِ علوم و ترویج و توسعه»ی آن (از طریق گرد هم آوردن گروهی مترجم و توجه خاص به آنها)، به طور مشهود از حالت علاقة شخصی خارج میشود و به هدف حکومت تبدیل میگردد. خصوصا در زمان مأمونِ عباسی که به فرماناش به طور خاص محلی برای ترجمة این آثار ساخته شده بود.
بنابراین در تاریخ اسلام ـ عرب، حکومت مأمون، نخستین حکومتی است که از طریق تأسیسِ «بیت الحکمه»، در شهر بغداد، و «ترجمه» آثار فلسفی و دیگر علوم در آن، به طور «دیوانی» به «ترجمه» رسمیّت میدهد. اما اگر این عمل مأمون، یا همچنین حامیانِ ایرانیِ آنرا، صرفاً به دیدة دانشدوستی و فرهیختگیِ آنها تفسیرکنیم، مطمئناً در درک اهداف سیاسی خلفای عباسی (و همچنین ایرانیان وطن دوست)، دچار خطا خواهیم شد. ضمن آنکه عدم توجه به چنین اهدافی نشان میدهد که از کارکرد علم و دانش به منزله ابزاری سیاسی، به کلی غافل هستیم. زیرا نگاهی هرچند اجمالی به آثاری که در آن زمان به ترجمه درآمدهاند، کافیست تا نیات سیاسیِ در پس آنها آشکار شود.
شاید بهتر باشد اینطور بگوییم که بدون آنکه کمترین شکی به جذابیت تفکراتی از قبیل تفکر افلاطون و یا ارسطو و یا نوافلاطونیان برای گروههای نسبتاً نوظهور روشنفکریِ باشد، (چرا که پر واضح است که از طریق ترجمة آن آثار در طی دوران به اصطلاح «نهضت ترجمه»، روشنفکرانِ مسلمان و یا تحت سلطة عرب توانسته بودند با مباحثی نو و شگفتی آشنا شوند که پیشتر چندان از آنها اطلاعی نداشتند)، اما وجود انگیزههای سیاسی در بین خلفای عباسی و یا گروههای جدیدالتأسیس سیاسی را هم نمیتوان انکار کرد. و از قضا مؤلفان کتاب «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» از قول بکر همین قضیه را تأیید میکنند:
"شوری که مأمون نشان میداد، در اینکه گروهی از مترجمین را به ترجمة فلسفة یونان به عربی وادارد، ... علتش علاقة مسلمین بود به اینکه دست در دست فلسفة یونان، علیه آیین گنوسی که یک نوع تهدید دینی و سیاسی به شمار میآمد قیام کنند. ازین روست که مسلمین به آثار هومیروس و دیگر نویسندگان و شاعران یونانی توجهی نداشتند، زیرا در این مبارزه از آنها طرفی نمیبستند" (حنا الفاخوری و خلیل الجر،1386: ص 348).
اما آیا مشکل عباسیان و یا حتا وطندوستان ایرانی صرفاً آیین گنوسی و طرفداران آنان بود؟ مسلماً پاسخ منفیست. زیرا آنچه خود عباسیان را به قدرت رساند، یعنی اختلاف بین مسلمانان و کشمکش بین گروهها و فرقههای متفاوت، یکی از عمدهترین و مهمترین مشکلاتیست که پس از وفات پیامبر اسلام، باعث جدایی و تفرقه بین مسلمین شد. از اینرو شاید بتوان گفت با توجه به دوران پر آشوب و تفرقه برآنگیز آن زمان، اقتدار سیصد سالة عباسیان، حداقل تا حدی متکی بر نهضت ترجمه، بوده است. زیرا به یاری آن، «فرهنگ»جدیدی ساخته شد که در آن «عقل و عقلانیتِ» متآثر از فرهنگ هلنیستی (که خود میراثدار اندیشة یونانی نیز بود)، به سلاحی برای مبارزه با برخی از فرقههای اسلامی تبدیل گردید.
تا جایی که میدانیم، در تاریخ اسلام، فرقة «معتزله»، یکی از مهمترین فرقههایی بوده که از «عقل و عقلانیت» حمایت کرده و به استقبال برخی از تفکرات هلنی (و یا به ارث رسیده به آنان) رفته است. تفکراتی که یا فینفسه مناسب با چارچوب دین اسلام بوده و یا با برخی دخل و تصرفها، به وضع مناسبی درآمده است. بهرحال با گرویدن مأمون (یکی از مهمترین خلفای عباسی) به این فرقه، جهان عرب شاهد اتحاد «دانش و قدرتِ سیاسی» میشود. تا جایی که «مباحثه» و جلسات مباحثه، به یکی از میدانهای بسیار مهم کارزار سیاسی در دوران «ترجمه» و یا خلافت عباسیان تبدیل میشود. چنانکه مولفان کتاب «تاریخ فلسفه در جهان اسلام» مینویسند:
"این علوم دخیله که عرب از راه این ترجمهها بدان آشنایی یافت، در همه نواحی فکر اسلامی حتا در مسائل دینی تأثیر عمیق داشت. زیرا برخورد مسلمانان با فرهنگها و فلسفههای بیگانه، آنها را وادار میکرد تا هر چه را به تعبد فرا گرفته بودند به محک عقل بسنجند و از اینجا فِرَق مختلف پیدا شدند؛ فِرَقی که به علل سیاسی پدید آمدند، ولی بعدها برای اثبات حقانیت خویش و ابطال دلائل خصم مجبور شدند با مکاتب فلسفی و استدلالهای منطقی آشنا شوند"(حنا فاخوری و خلیل جر، 1386: ص 342).
و در اینجاست که متوجه اهمیت برخی از «فلسفه»های یونانی ـ هلنیستی و «منطقِ عقلانیِ» نهفته در آنها نزد مسلمانان میشویم. اما نکتهای که نباید نادیده گرفت این مسئلة بسیار مهم است که با گرویدن مأمون (در مقام خلیفة مسلمین)، به فرقة معتزله، (با وجودیکه هم او خود را آزاد اندیش میدانست و هم معتزله، خود را حامی عقلانیت و آزادگی میپنداشت)، میدان بحث، به تعصب درآمیخت و ناخودآگاه آلودة تمایلات قبیلهگراییِ نهفته در روح عرب شد.
از اینرو حنافاخوری و خلیل الجر دربارة انحراف معتزله از آرمانهایشان چنین مینویسند:
"آنها میخواستند در راه حریت مبارزه کنند، ولی آزادی رأی و عقیدة کسانی را که به مذهبشان نگرویده بودند محترم نمیداشتند. تا دیدند که خلیفهای چون مأمون به آنها گروید، اعتقادات خود را از واجبات شمردند، و هر که را که دم از مخالفت زد به شدیدترین وجه به بند کشیدند. در نتیجه عالم اسلام به بلایی خونین دچار گشت که جامعة اسلامی را به دو گروه کرد. گروهی به عقل ایمان داشت و دین را فرمانبردار احکام آن میدانست، گروه دیگر سخت به ظاهر قرآن تمسک میجست، و هر پدیدة تازهای را بدعت و کفر میشمرد و بیم آن بود که بر اثر این نزاع به اسلام و روح اسلام زیانی جبرانناپذیر وارد آید. تا آنکه متوکل که دشمن معتزله بود به خلافت رسید و قدرت از دست رفتة معتقدان به «غیر مخلوق بودن قرآن» را به ایشان بازگردانید. از آن پس معتزله که سالها یکهتاز میدان بودند، در معرض نابودی قرار گرفتند؛ کتابهایشان طعمة آتش و مدارکشان عرضة زوال گردید و جمعشان پریشان گشت"(همانجا، ص 136).
بنابراین حدس این مسئله چندان دشوار نیست که تاریخ اسلام، سالهای پرآشوب فراوانی به خود دیده است. باری،چنانکه دیده میشود، به محض آنکه «علم و دانش»، دست دوستی به سمت «قدرت و شمشیر» دراز کند، «کتابسوزی» کمترین پیامد آن است. بهرحال ظاهراً در آن دوران، «اهل حدیث» (و یا اهل سنت) یکی از دشمنان سرسخت علومِ به اصطلاح «اولیه»، بودهاند. هر چند که همانگونه که حنا فاخوری و خلیل الجر، تأیید میکنند، بعدها اینان نیز خود را به علم و منطق مجهز کردند (یعنی همان علومی که در زمانی از سوی آنها به شدت منع میشد). چرا که بالاخره تفهیمشان شد که تنها زمانی قادر به شکست واقعیِ فیالمثل «معتزله» خواهند شد که خود را به ابزارهای بحث و گفتگوی آنها یعنی «استدلال عقلانی» مجهز کنند:
"اگرچه معتزله رو به زوال نهادند، ولی آثار اعتزال در اسلام عمیقتر از آن بود که به زوال ایشان، زوال یابد. دشمنان معتزله تنها وقتی توانستند بر عقلگراییِ ویژة ایشان غلبه یابند، که در بحث و استدلال، همان اصول را اتخاذ کردند؛ زیرا تفکر اسلامی، همراه معتزله، گرایشی یافت که هیچگاه از آن عدول نکرد، ولی از این گرایش، وسیلهای ساخت برای استوار ساختن مبادی دین، به گونهای که میان تقلید و تمسک بدوی به ظاهر کلماتِ قرآن، و تأویل و تفسیری که مقتضیات عقل را حاکم بر «نقل» میساخت، راه وسطی برگزید"(همانجا، صص136 ـ 137).
در «تفکر» اسلامی و فرایند شکلدهیِ آن، از همان آغاز چارچوب مشخصی وجود داشته است که، به مثابه «روشی ساختاری» همواره از آن حفاظت شده است. از اینرو کلیة فلاسفة اسلامی، ایده و زبانی را به کار گرفتهاند که اساساً از توانایی انطباق با ساختار دینی ـ زیربناییِ خویش برخوردار باشد.
و ظاهراً ابویوسف یعقوب بن اسحاق کِندی (حدود 801 میلادی ـ وفات 866 م. و یا حدود 185 ـ 252 هجری)، نخستین فیلسوفیست که برای این سازگاری تلاشهایی کرده است. او را «فیلسوف عرب» و یا «شاهزادة فیلسوف» خطاب میکردند، زیرا خانوادهاش از طبقه متمول شهر بصره بوده است. با ساخته شدن شهر بغداد وی که به مباحث فلسفی علاقة فراوان داشته است، به آنجا میرود و از احترامی خاص نزد مأمون و معتصم و پسرش احمد برخوردار میشود.
اینطور که دربارة کندی گفته میشود، وی «شاهد نهضت عظیم فکری و جنبش ترجمه» بوده است و در فضایی سرشار از بحث و گفتگو و مجادلات دینی زندگی کرده است. او نه معتزلی، بلکه اینطور که گفته میشود، در خصوص برخی جهات، فقط متأثر از آنها بوده است. بهرحال طبق گفتة مولفان کتاب «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» به لحاظ اصولِ کلی هم معتزله و هم کندی از آبشخور فکری مشترکی (یعنی آثار نهضت ترجمه) برخوردار بودهاند.
باری، اکنون لازم است تا اندکی به فلسفه کندی بپردازیم. فیالمثل اینکه در خصوص«نفس انسانی»، میتوان تأثیر افلاطون، و نیز فلوطین (در مقام نو افلاطونی) را در وی مشاهده کرد. اگر به خاطر آوریم این متفکران هر دو بر این باور بودند که نفس انسانی و عقلانیت، با جهانی عقلانی ـ روحانی که فراسوی این جهان است، مرتبط است. و از اینرو آدمی (به عنوان موجودی برخوردار از عقل)، قادر به قوة تمیز و شناخت مقولات است. کندی هم به استقبال این نظریه میرود و دربارة نفسِ آدمی میگوید: "نفس، جوهری بسیط، الهی و روحانی است، ... نوری است از نور باری تعالی"(همانجا، ص 384). اما نکتة جالب اینجاست که فلسفة افلاطون و یا فلوطین، برای کندی بهمثابه مصالحیست که با آن فلسفة خویش را در جهت تحکیم مبانی اسلام میسازد. از اینرو فیالمثل اگر تلاش افلاطون یا فلوطین در روحانی جلوه دادن «عقلِ» آدمی (و این نظریة وابستگیِ ذاتیِ آن به عالم مثل)، در جهت تثبیت منحصر به فردِ «قدرت تمیز و شناخت» آدمیست تا از طریق این ویژگیِ ممتاز آدمی، توصیفگر «عالم عقلانی» شوند، استفادة کندی از این ایده (ارتباط عقل یا نفس با عالمی به مراتب فراتر از عالم تجربی، و یا به قولی فراتر از عالم فانی و ...،) در جهت استحکام «عقلیِ» مبانیِ دینیست. چنانچه معتقد است:
"شریفترین اقسام فلسفه و ارجمندترین آنها فلسفه اولی است، یعنی علم به ذات احدیت که علت همة موجودات است. از اینرو باید که فیلسوف کامل ـ که اشرف از مردم دیگر است ـ به این اشرف علوم محیط باشد. زیرا علم به علت، اشرف از علم به معلول است [...] آنها که فلسفه را انکار کنند، مردمی هستند دور از حق، اگر چه به غیر استحقاق، تاج حق بر سر خویش نهاده باشند؛ اینان از درک حقیقت عاجزند و از آنچه صاحبان رأی در خور آنند محروم و حسد بر نفسهای حیوان صفت ایشان مستولی است... اینان از دین بیبهرهاند، چه هر کس به تجارت کالایی پردازد، آنرا در معرض فروش گذارد، و هرکس چیزی را در معرض فروش گذارد، دیگر آن چیز از آن او نخواهد بود. پس هر کس با دین تجارت کند، دیندار نخواهد بود. و به حق باید کسی را که با علم به حقیقت اشیاء معاندت میورزد و آنرا کفر مینامد، عاری از دین شمرد" (همانجا، صص 378ـ 379) .
بنابراین با الگو قرار دادنِ (نه تنها) نحوة استدلال حکمای عقلانیِ پیشین، (بلکه حتا با پیروی از نگرش اشراف منشی آنها نسبت به فلسفه و فلاسفه) سعی در عقلانی کردن اعتقادات و احکام دینی میکند. فیالمثل برای اثبات «خلود نفس» با سرمشق قرار دادن نحوة استدلال افلاطون، جهت اثبات ذاتی بودن معقولات عقلی، میگوید:
" ما در این جهان مانند کاروانی هستیم که از پل یا معبری میگذریم؛ در اینجا درنگی نخواهیم داشت، مقام و قرارگاه اصلی ما عالمی است اعلا و شریف که ارواح ما پس از مرگ بدان عالم منتقل میشوند ... ای انسانِ نادان! آیا نمیدانی که بقای تو در این جهان لمحهای بیش نیست و تو، به عالم حقیقی خواهی رفت"(همانجا،ص 384).
و یا جایی که کندی تلاش میکند تا موقعیت پس از مرگ و «سلسله مراتب»ی بودنِ وادیهای پالودگی روح جهت تقرب به عالم ارواح را توضیح دهد، به نظر میرسد از الگوی چند مرحلهای و سلسله مراتبیِ عالم عقلانی ـ روحانیِ فلوطین (در مقام نوافلاطونی) استفاده میکند. یعنی همانگونه که در بحث شماره 7 در خصوص نگرش فلوطین دیدیم، وی معتقد بود «عالم مثل» یا دنیای روحانی، با وجود منزلت اعلایی که دارد، فقط «انعکاس» یا همانا تصویر «ذات مطلق» است، و اتفاقاً همین قضیه هم در نگرش کندی عمل میکند. بنابراین وقتی کندی برای عالم پس از مرگ و فرایند پالودگی روح، مراحلی سلسله مراتبی متصور میشود، میتوان تأثیر فلوطین را در نحوة پروراندن مطلبِ وی دید. چنانچه در خصوص «مراحل» خلود نفس میگوید:
"چنان نیست که نفسی که از جسد خارج شد، در حال به آن مکان رود، زیرا نفسی که از جسد خارج شده هنوز آلوده است. پس بعضی از نفوس به فلک قمر روند و مدتی در آنجا درنگ کنند، و چون پاک شدند، به فلک عطارد بالاروند و در آنجا نیز مدتی درنگ کنند و چون پاک شدند، به فلک کوکبی بالاتر فرا شوند. و همچنین طی مدارج کنند تا به فلک اعلا رسند. در آنجا به نهایت پاکیزه شوند و همة آلودگیهای حس و خیالات و پلیدیهای آن از آنها زایل گردد، آنگاه به عالم عقل روند... و به نور «باری» رسند ... و خداوند در آنجا چیزهایی از سیاست عالم به وی باز گذارد که نفس به انجام دادن و تصرف در آنها متلذذ گردد" (همانجا،صص384 ـ 355).
با مشارکت دادنِ فلکهای مختلف (قمر و عطارد و ...) در ساختار «پالودگیِ» نفس آدمی، به نظر میرسد در باور کندی نه تنها کل عالم، جاندار است، بلکه ظاهراً هر یک از آنها در رابطهاش با نفس آدمی از مقام و جایگاه «رستگاری ـ هستیشناسانه»ی خاصی برخوردار است. چنانچه معتقد است:
"... باید از این امر به عظمت قدرت خداوند، جل ثناؤه، پی ببریم... و همة عالم را یک موجود زندة پر اجزاء پنداریم. زیرا عالم، جرمی است بدون خلاء و در بیشتر آن ـ یعنی جرم عالی اشرف ـ قوهای است نفسانی و شریف و فاعل در مادون خود. این قوة نفسانی به آن اندازه که در خور باشد، در هر یک از موجوداتِ صاحب نفس وجود دارد، مانند یک فرد انسان"(همانجا، ص 382).
از بحث «خلود نفس» که بگذریم، در کیهانشناختی کندی، نکتة بسیار شگفتی وجود دارد که حداقل در نخستین گام، میتواند یادآور فلسفة هراکلیتوس باشد. اما همانگونه که خواهیم دید، کندی با مجهز کردن نگرش خود به «دوری هرمنوتیکی»، به سرعت هراکلیتوس را پشت سر میگذارد، و ما را با سهگانهای تودرتو و در عین حال برخوردار از چرخشی هرمنوتیکی ـ دیالکتیکی مواجه میکند. هر چند که مولفین کتاب «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی»، این نحوة نگرش کندی را «پیرو تعالیم دین اسلام و آراء متکلمان معاصر خود» میدانند (همانجا، ص 383).
باری، چنانچه در زیر خواهیم دید، مسئله از این قرار است که کندی با نحوة منطقسازیِ سهگانه و تودرتو، نگرش خود را از عرصة سلسله مراتبی حکمای عقلانی قدیم به مراتب فراتر میبرد، به طوری که ادراک مدرن را به شگفتی میاندازد. بهرحال وی معتقد است:
"هرچه در جهان است، متحرک است و «حرکت» تبدل احوال است. و هر تبدلی، شمارندة زمانِ متبدل، یعنی جرم است. پس هر چه تبدل پذیرد، دارای زمان است. پس زمان، مدتی است که حرکت آنرا میشمارد. و آن «شمارش حرکت» است. بنابراین اگر حرکت باشد، زمان نیز باشد، و اگر حرکت نباشد، زمان نباشد. «و حرکت، حرکت جرم است». پس اگر جرم باشد، حرکت باشد، و اگر جرم نباشد، حرکت نباشد. و از این جهت جرم و حرکت و زمان همه همراه باشند و یکی در انیت (وجود) بر دیگری سبقت ندارد....؛ پس جرم و حرکت و زمان متناهیاند و دارای آغاز، و چیزی که آغاز داشته باشد حادث بود"(همانجا، ص 383).
آنچه کندی حداقل در قطعة بالا در برابر ما قرار میدهد، سهگانهای است، که در نهایت شگفتی به دور از منطقهای سلسلهمراتبی پرورانده شده است؛ زیرا همانگونه که به وضوح میگوید وضعیت هستیشناسانة سه جزء «حرکت»، «زمان» و «جِرم» (وجود یا شیء)، نه نسبت به یکدیگر از تقدم برخوردارند و نه قابل تفکیک از یکدیگرند. و همانطور که میبینیم او تناهیمندیِ جرم، را با تناهیداشتگیِ پویایی آن که به شکل حرکت و زمانمندی ظاهر میشوند، در پیوندی تنگاتنگ میبیند.
اما نکتة جالبتر اینکه، همین نحوة درک، هنگامی که میخواهد علت تناهیمندی «وجود» یا اشیاء را توضیح دهد، بیآنکه ذرهای احساس تناقض در منطق خود کند، آناً قادر است نه تنها خود را به «عناصر اربعه» ارسطو (در مقام دانشمند علوم طبیعی) مجهز کند، بلکه در استفاده از چارچوبهای سلسله مراتبی حتا از این هم رادیکالتر عمل کند و بدون هرگونه ابایی، به جاندارپنداریِ افلاک و کواکب و «شخص سماوی و قمر»روی آورد. چنانچه فاخوری و خلیل الجر در اینباره میگویند:
" کندی [همچون ارسطو] معتقد است که در عالم وجود، حرکتهای مختلف است، یکی از آنها حرکت کون ـ فسادی است. و برای آنکه از علت آن حرکت جستجو کند، به علتهای اربعة ارسطو نظر میکند، که علت کون هر کائن و فساد هر فاسدی است. کندی به اینجا منتهی میشود که علتِ فاعلة کون هر کائن و فساد هر فاسد، عبارت است از علت اولی یعنی خدا، که علتالعلل است؛ و علت دیگری [نیز در کار] است، فروتر از علتالعلل و آن عبارت است از همة اشخاص سماوی، یعنی کواکب که به وسیلة عناصر اربعه، عامل کون و فساد باشند. و کون و فساد محصور در فلک قمرند، زیرا کون و فساد به عقیدة کندی و [همچنین] حکمای متقدم بر او، تنها در اشیایی جریان دارند که دارای کیفیت و متضادات باشند؛ [چنانکه] گرمی، سردی، تری و خشکی، نخستین کیفیات هستند" (همانجا ص 381).
همانگونه که پیشتر گفته شد، یکی از دلایلی مهمی که کندی را به تفکر معتزله نزدیک میساخت، ایجاد سازگاری میان فلسفه و دین است، چنانچه هر دو بر این باورند که «فلسفه و دین هر دو علمِ به حق هستند»، از اینرو وی نیز همچون معتزله (که امر تأویل در قرآن را جایز میدانست)، برای سازگاری دین با فلسفه، پیرو امر تأویل در آیات قرآن شد. یعنی برای حل مشکلات ناشی از آیات قرآنی و معانی آنها، معتقد بود که کلمات عربی از دو گونه معنی برخوردارند: مجازی و حقیقی؛ که برای دستیابی به معنای حقیقی، میباید به تأویل آیات در سایة رهنمودهای «دین و خرد» دست زد (همانجا ص 380).
ظاهراً تأیید یا انکار استفاده از تأویل درخصوص آیات قرآن در آن ایام (همراه با اغتشاشات برخاسته از مشکلات اجتماعی و سیاسی که خود را در پس این مسئله پنهان میکردند) به موضوعی جنجال برانگیز تبدیل شده بود. چنانچه ویل دورانت در این باره مینویسد:
" پیدایش فلسفة اسلام به دست معتزله بود که منکر ازلیت قرآن بودند. ... میگفتند اگر قرآن یا حدیث با عقل تعارض داشت، نباید آن را به معنی تحتاللفظی گرفت بلکه باید تأویل کرد؛ و کوششهایی را که برای ایجاد توافق عقل و دین میکردند «کلام» یا منطق نام دادند. به نظر آنها کودکانه بود که آیات قرآن را دربارة دست و پا داشتن، یا خشم و نفرت کردن خدا به معنی تحتاللفظی بگیریم. میگفتند همانند کردن خدا با موجودات انسانی به این صورتِ شاعرانه ... مورد قبول تعلیم یافتگان و روشنفکران دوران ما نمیتواند باشد. میگفتند عقل انسانی از معرفت خدا و حقیقت صفاتش عاجز است و به تبعیت دین میتواند وجود یک نیروی معنوی والا را که اساس همة حقایق است بپذیرد"(دورانت، 1371: جلد 4، صص 320 ـ 321).
باری، نام کِندی در تاریخ فلسفه، به عنوان نخستین فیلسوف عرب (اسلامی) ثبت شده است. او یکی از روشنفکران زمانة خویش بوده که تلاش کرده تا «تفکر و عقلانیت» را به مثابه «امری دینی»، در جهان فکری عرب جا بیندازد. بحث را با کلام وی به پایان میبریم:
"باید که از تمجید حقیقت و تحصیل آن، از هر جا که باشد، شرم نداشته باشیم. هرچند از جانب مردمی دور از ما، یا ملتهای مخالف با ما آمده باشد. زیرا طالب حقیقت را هیچ چیز سزاوارتر از حقیقت نیست، و خوار شمردن حقیقت و خرد شمردن گوینده و آورندة آن، شایسته نباشد، که حقیقت هیچکس را خوار نسازد، بلکه همه را به ذروة شرافت رساند" (حنا فاخوری، خلیل الجر، 1386: ص 379).
از متن:
برای نوشتن این مطلب از کتابهای زیر استفاده شده است:
1. ویل دورانت، تاریخ تمدن، جلد چهارم (عصر ایمان) ، مترجمان: ابوطالب صارمی (ودیگران)، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، چاپ سوم 1371
2. حنا فاخوری و خلیل الجر، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ترجمه عبدالمحمد آیتی انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم 1386
اصفهان ـ تابستان 1390

